Hét Kíiv einhvern tíma Kænugarður?

Höf­uð­borg Úkrainu, Kíiv, er nú mjög í kast­ljósi fjöl­miðla, því miður. Meðal þeirra spurn­inga sem þá hafa vaknað er hvað á að kalla borg­ina, og þá aðal­lega hvort við ættum ekki hér á Íslandi að kalla hana Kænugarð, enda sé það „fornt heiti borg­ar­innar“ á nor­rænum málum.

Í þeirri mann­kyns­sögu sem ég lærði í skóla voru það raunar nor­rænir menn — vík­ingar frá Svíþjóð — sem stofn­uðu borg­ina á 8. eða 9. öld þegar þeir tóku að fara í versl­un­ar­leið­angra upp eftir fljót­unum sem féllu í Eystra­salt aust­an­vert og end­uðu inni í miðju því svæði sem nú heitir ýmist Belarús, Úkraína eða Rússland.

Borgin hans Kýs?

Þar drógu þeir skip sín yfir í fljót sem féllu í suður átt í Svarta­haf og á einum af áfanga­stöðum þeirra — þar sem þeir drógu kænur sínar upp á bakk­ann — þar stofn­uðu þeir borg­ina Kænugarð.

Þetta er meira og minna allt tóm vit­leysa. Eins og ég fjall­aði um í nýlegum greinum um sögu Úkraínu (sjá má hér, hér og hér), þá stofn­uðu nor­rænir menn alls ekki Kíiv. Borgin var stofnuð á sjöttu öld (eða jafn­vel fyrr) þegar slav­neskir ætt­bálkar voru að koma sér fyrir á svæð­inu.

Og Kíiv virð­ist frá upp­hafi hafa verið heiti borg­ar­innar. Í þjóð­sögum segir frá þremur bræðrum og einni systur sem stofn­uðu borg­ina og hét einn bræðr­anna Ký og við hann var borgin kennd.

Kýiv = staður (eða garður!) Kýs. Endingin -ev gæti jafn­vel merkt kast­ala eða virki

Þetta er að vísu aug­ljóst dæmi um hvernig þjóð­sagan býr til per­sónur út frá stað­ar­nöfnum sem fólk er hætt að skilja, rétt eins og Róm­verjar bjuggu til sög­una um Rómúlus og Remus til að skýra nafn borgar sinnar þegar allir voru búnir að gleyma hvað orðið Róm þýddi í því til­viki.

Skektuhöfn?

Þegar nor­rænir menn fara svo að gera sig gild­andi á svæð­inu á 9. öld og taka þá völdin í Kíiv um skamma hríð, þá virð­ast þeir ein­fald­lega nota það bæj­ar­heiti sem fyrir var, Kíiv, nema í ein­hverjum til­fellum kunna þeir að hafa þýtt -v end­ing­una sem „garður“.

Sú end­ing tók sér alt­ént ból­festu í slav­neskum málum þar eystra og sjást þess enn merki í borg­ar­nöfnum eins og NovGOROD og Vol­goGRAD (áður Stalín­grad).

Hversu mikið „Kíiv­garður“ var notað er óljóst. Senni­lega lítið sem ekk­ert á sínum tíma, en í Kristni­sögu sem skrifuð var hér uppá Íslandi mörgum öldum síðar segir þó að Þor­valdur víð­förli hafi komið ásamt Stefni félaga sínum til Kænu­garðs.

Hafi nor­rænir menn notað heitið Kænu­garður á sínum tíma, þá er að minnsta kosti ljóst að það var afbökun á Kývgarði (garði Kíiv-búa) en ekki vísan til orðs­ins kæna.

Fyrir nú utan annað, þá mundu nor­rænir menn aldrei hafa vísað til skipa sinna sem kæna — því kæna þýddi aldrei annað en smá­skekta.

Borgin dregur sem sagt EKKI nafn sitt af því af þar hafi kænur verið dregnar á land.

Og borgin „hét“ aldrei Kænu­garður í raun­veru­legum skiln­ingi, nema í bókum uppá Íslandi. 

Árbakki?

Og alt­ént er ljóst að heima­menn í Kíiv hafa aldrei notað orðið Kænu­garður í neinum skiln­ingi. Og orðið „heima­menn í Kíiv“ geta í raun aldrei merkt „nor­rænir menn“. Það er til dæmis ekki rétt í neinum skiln­ingi að nor­rænir menn hafi „numið“ Kíiv. Höfð­ingja­ætt, sem virð­ist hafa verið nor­ræn að upp­runa, tók að vísu völdin í Kíiv um tíma en hún var aldrei annað en örfá­menn yfir­stétt og var orðin slav­nesk nán­ast á auga­bragði.

En hvað þýddi þá Ký, ef það var ekki hin nor­ræna kæna og ekki Ký, einn hinna þriggja bræðra?

Það er ein­fald­lega ekki vitað. Sagn­fræð­ing­ur­inn Kevin Alan Brook, sem er sér­fræð­ingur í sögu hinna merki­legu Khazara, sem var tyrk­nesk þjóð er stofn­aði öfl­ugt ríki við aust­an­vert Svarta­haf á sjöttu öld, hann hefur hins vegar varpað fram þeirri kenn­ingu að Kíiv hafi upp­haf­lega verið versl­un­ar­staður Khazara við sveit­irnar í kring og Kíiv sé dregið af tyrk­neskætt­aða orð­inu Küi sem merki árbakka.

Miðað við aðstæður í Kíiv væri það mjög rök­rétt nafn á bænum sem þar reis.