Flestir Pól­verjar sem eru búsettir á Íslandi studdu Rafal Trzaskowski í for­seta­kosn­ingum Póllands, sem fram fóru í gær. Andrzej Duda bar sigur úr býtum með 51.2% atkvæða, en um er að ræða naumasta sigur for­seta síðan komm­ún­ismi leið undir lok þar í landi árið 1989. Kosn­inga­her­ferð Duda ól á sundr­ungu og byggði á hug­mynda­fræði öfga-hægris (e. alt right) og íhalds­sömum kaþ­ólskum gildum sem vega að rétt­indum kvenna og LGBT fólks. 

Andrzej DudaHann bar aðeins nauman sigur úr býtum, en margir ótt­ast sundr­ungu og upp­gang fasískra til­burða í skjóli kjör­tíma­bils hans sem for­seta.

Rétt eins og á Íslandi á for­set­inn í Póllandi að vera hlut­laus, en Duda er þekktur fyrir að viðra öfga­fullar skoð­anir. Hann var harð­lega gagn­rýndur þegar hann lét þau ummæli falla að rétt­indi LGBT fólks væru hug­mynda­fræði skað­legri en komm­ún­ism­inn sem ríkti á tíma for­eldra hans. Í því sam­hengi ber að geta að rétt­indi LGBT fólks í Póllandi eru þau veik­ustu sem fyr­ir­finn­ast í Evr­ópu­sam­band­inu.

Wiktoria J. Ginter, pólsk kona sem búsett hefur verið á Íslandi síð­ast liðin 13 ár, seg­ist von­svikin með nið­ur­stöður kosn­ing­anna. Hún er gift íslenskum manni og eiga þau von á barni eftir tvær vikur. Wiktoria segir þetta vera erf­iðan dag fyrir Pólverja á Íslandi, en hún segir 79,8% Pólverja á Íslandi hafa stutt Trzaskowski í kosn­ing­unum sam­kvæmt opin­berum upp­lýs­ingum. „Flestir Pól­verjar sem búsettir eru á Íslandi studdu Trzaskowski. Þetta er mjög erfitt, ég grét í allan morgun,“ segir Wiktoria. 

Alið á sundrungu og fordómum

Wiktoria lýsir miklum áhyggjum af íhalds­samri póli­tískri þróun í Póllandi og öðrum Evr­ópu­löndum. „Frá 2015 hefur ríkt öfga-hægri rík­is­stjórn í Póllandi, sem hefur ítrekað brotið gegn stjórn­ar­skránni og lagt fram mjög fasíska stefnu og lög­gjöf í skjóli nætur, án mik­illar fjöl­miðla­at­hygli. Það ríkja jafn­framt miklar efa­semdir um sann­girni og rétt­mæti kosn­ing­anna. Þau tóku yfir rík­is­fjöl­miðla sem er eina frétta­veita stórs hluta lands­byggðar Póllands, þar sem fólk á ekki efni á öðrum fjöl­miðlum. Rík­is­mið­ill­inn er fullur af póli­tískum áróðri rík­is­stjórn­ar­innar.“

Hún segir mikla sundr­ungu ríkja í sam­fé­lag­inu, sem end­ur­speglist í kjós­enda­hópum. „Við vitum að um 70% fólks með lágt mennt­un­ar­stig kaus Duda, á meðan fólk með hærra mennta­stig kaus Trzaskowski. Eldri borgar kusu Duda einnig í rík­ari mæli, á meðan yngra fólk kaus Trzaskowski. Svo þjóð­inni er í raun skipt í tvennt.“

Evrópusambandið miðpunktur átaka

Wiktoria segir ólíka afstöðu til Evr­ópu­sam­bands­ins hafa verið í brennid­epli kosn­ing­anna. „Hægri stjórnin er mjög and­víg Evr­ópu­sam­band­inu og ótti okkar er að á ein­hverjum tíma­punkti muni hún reyna að segja okkur úr því, jafn­vel án umboðs úr kosn­ingum. Við höfum nú þegar misst mikið síð­ustu fimm ár. Fyrir þessa rík­is­stjórn var Pólland leið­andi land í Evr­ópu­sam­band­inu, þar sem for­sæt­is­ráð­herra Donald Tusk var kjör­inn for­seti leið­toga­ráðs Evr­ópu­sam­bands­ins (e. European Council) tvisvar í röð. Hann stóð sig mjög vel í því starfi og leit­að­ist við að stuðla að meiri sam­ein­ingu innan Evr­ópu­sam­bands­ins. Duda ól á áróðri gegn Evr­ópu­sam­band­inu sem var hann­aður til þess að vekja ótta meðal hópa sem hafa litla menntun og lít­inn skiln­ing á hag­kerf­inu og alþjóða­stjórn­málum.“

 „Öfga-hægrið er að hösla sér stærri sess í evrópskum stjórnmálum víðsvegar“

„Þetta eru mjög erf­iðir tímar í Póllandi. Minn stærsti ótti varð­andi kosn­inga­nið­ur­stöð­urnar er að þar sem Duda til­heyrir öfga-hægri rík­is­stjórn­ar­flokk­inum muni hann sam­þykkja allt það sem fer í gegnum þingið og muni ekki nota neit­un­ar­vald sitt þar sem hann deilir þeirra skoð­unum. For­set­inn í Póllandi ætti að vera hlut­laus og ekki til­heyra neinum flokki, en hann er það ekki. Duda hefur aldrei verið hlut­laus síð­ustu fimm ár. Það sem þetta sýnir í víð­ara sam­hengi Evrópu er að öfga-hægrið er að sigra, jafn­vel í sterku landi innan Evr­ópu­sam­bands­ins eins og Pólland hefur verið und­an­farin tíu ár. Þetta gæti ýtt undir upp­risu öfga-hægris í öðrum löndum Evr­ópu­sam­bands­ins. Versta útkoman væri að Pólland myndi yfir­gefa Evr­ópu­sam­bandið og ég ótt­ast að það gæti markað byrjun að enda­lokum þess. Öfga-hægrið er að öðl­ast stærri sess í evr­ópskum stjórn­málum víðs­vegar.“

Þegar sagan fellur í gleymsku

„Það er eins og helm­ingur pólsku þjóð­ar­innar hafi gleymt Seinni heims­styrj­öld­inni og komm­ún­ism­anum sem ríkti hér. Það er sor­legt og sjokker­andi. Ég held að þetta hafi gerst því við vorum ekki að fylgj­ast nógu vel með. Þegar útlend­inga­hatur og ras­ismi juk­ust á sjón­ar­svið­inu vorum við ekki að fylgj­ast með, heldur héldum við að þetta væru bara ein­hverjir nokkrir brjál­æð­ingar að hrópa eitt­hvað sem eng­inn myndi taka mark á. Því stærra svið sem þeir fengu, þeim mun sterk­ari urðu þeir. Við erum núna að læra af þeim mis­tökum að bregð­ast ekki við strax í byrjun. Nú þurfum við að horfa upp á landið okkar eyði­lagt næstu 5 árin, bæði hvað varðar lýð­ræði og hag­kerfið sem mun lík­lega þjást mikið,“ segir Wiktoria.

Wiktoria hefur miklar áhyggjur af versn­andi stöðu LGBT fólks undir stjórn Duda. „Skelfi­leg­asti hlut­inn í þessu öllu saman er við­horf Duda til LGBT fólks. Þegar það kemur frá hæstu yfir­völdum lands­ins þá gefur það fólki sem er fyllt hatri gegn því sem það þekkir ekki ein­hvers konar leyfi til þess að vera ofbeld­is­fullt gagn­vart þessum hópi. Það eru til­felli þar sem fólk hefur verið barið fyrir að vera sam­kyn­hneigt í Póllandi. Það má líka sjá meira og meira hatur á net­inu sem vindur upp á sig. Ég held að við munum sjá hræði­lega þróun í þessum málum næstu fimm árin,“ segir hún. 

„Það er von meðal fólks, en við erum samt mörg mjög nið­ur­brotin yfir þessu“

Um upp­lifun Pólverja á Íslandi segir hún að ef marka megi hópa á sam­fé­lags­miðlum haldi margir sem kusu Trzaskowski enn í von­ina, en einnig megi gæta mik­illar svart­sýni sem hún segir ein­kenna sína eigin hug­lægni. „Það er von meðal fólks, en við erum samt mörg mjög nið­ur­brotin yfir þessu.“