Hvergi í gögnum um starfs­leyfi eða mats­skýrslu United Silicon er minnst á orðið „lykt“ eða „lykt­ar­mengun“ en sam­kvæmt upp­lýs­ingum frá eft­ir­lits­að­ilum var ekki gert ráð fyrir því að stæk bruna­lykt myndi ber­ast frá kís­il­málm­verk­smiðj­unni í Helguvík.

Umrædd gögn voru lögð til grund­vallar starfs­leyf­is­út­gáfu fyrir United Silicon. Enginn eft­ir­lits­að­ili virð­ist hafa búist við því að jafn mikil lykt­ar­mengun myndi ber­ast frá verk­smiðj­unni og raun ber vitni.

Verk­smiðjan hefur átt í erf­ið­leikum með að hita upp fyrsta ofn­inn af fjórum sem áætlað er að gang­setja. Til þess að hita upp ofn­inn þá hafa starfs­menn verk­smiðj­unnar þurft að brenna mikið magn af timbri en ef timbrið er brennt við of lágan hita geta mynd­ast lykt­ar­sterk og ert­andi efna­sam­bönd. Efna­sam­bönd sem geta til að mynda valdið óþæg­indum í önd­un­ar­færum.

Þessi efna­sam­bönd og efnin sem mynd­ast við bruna timb­urs­ins eru ekki á lista yfir þau efni sem sér­stakir loft­gæð­is­mælar ná utan um en þremur slíkum mælum hefur verið komið fyrir á svæð­inu. Þetta hefur feng­ist stað­fest hjá Umhverf­is­stofnun. Stað­setn­ing umræddra loft­gæð­is­mæla er mjög umdeild en hún var ákveðin út frá loft­dreifi­lík­ani sem eng­inn vill kann­ast við að hafa búið til. Loft­dreifi­líkanið var til að byrja með skrifað á dönsku ráð­gjafa- og verk­fræði­stof­una COWI en tals­menn fyr­ir­tæk­is­ins ósk­uðu eftir því við Umhverf­is­stofnun að nafn fyr­ir­tæk­is­ins yrði afmáð úr mats­skýrslu United Silicon þar sem eng­inn hjá COWI kann­ast við að hafa búið hana til.

Sver af sér loftdreifilíkan

Stundin hefur áður greint frá dul­ar­fullu mats­skýrslu United Silicon en þar kom meðal ann­ars fram að Magnús Ólafur Garð­ars­son, einn aðal­eig­andi fyr­ir­tæk­is­ins, starf­aði hjá ráð­gjafar- og verk­fræði­stof­unni COWI en fyr­ir­tækið er eins og áður segir danskt og starfa hjá því um sex þús­und manns. COWI var skrifuð fyrir meng­un­ar­spá sem bæði fyrsta verk­efnið, Iceland Silicon Corporation, og það síð­ara, United Silicon, skil­aði inn til Umhverf­is­stofn­unar sem hluta af mati á umhverf­is­á­hrifum við fram­leiðslu kís­ils í Helguvík. COWI sver hins vegar af sér umrædda spá og krafð­ist þess við Umhverf­is­stofnun að nafn fyr­ir­tæk­is­ins væri afmáð af fylgi­gögnum sem fylgdu mats­skýrsl­unni sem Magnús Ólafur bjó til í tengslum við verk­efnin tvö. Í dag, á vef­síðu Umhverf­is­stofn­unar, er hægt að sjá umrædda mats­skýrslu og er þar búið að taka út nafn COWI við svo­kall­aða AIRMOD-loft­dreif­ing­ar­út­reikn­inga á fylgi­skjölum. Þrátt fyrir kröfu COWI um að nafn fyr­ir­tæk­is­ins verði afmáð þá var það aðeins gert að hluta til. Enn stendur í skýrsl­unni: „Alþjóð­lega verk­fræði­stofan COWI í Danmörku gerði árið 2008 loft­dreifi­líkan fyrir Helgu­vík­ur­svæðið ...“ Samt vill eng­inn kann­ast við það hjá fyr­ir­tæk­inu að hafa unnið umrætt líkan.

Magnús Ólafur starf­aði hjá COWI eins og áður segir en árið 2009 var honum gert að segja upp ella verða rek­inn. Það kom í kjöl­far hneyksl­is­máls í Danmörku þar sem Magnús Ólafur var sagður hafa notað nafn fyr­ir­tæk­is­ins í leyf­is­leysi og þannig mis­notað aðstöðu sína sem starfs­maður COWI. Nafnið COWI not­aði hann meðal ann­ars við bygg­ing­ar­verk­efni í Valby í Danmörku. Verk­efnið vakti gríð­ar­lega athygli ytra þar sem fyr­ir­tæki Magnúsar var sakað um að greiða pólskum verka­mönnum of lág laun miðað við danska kjara­samn­inga en verka­menn­irnir, meðal ann­ars smiðir, unnu við íbúðir við Trekronergade í Valby. Verka­menn­irnir komu frá pólsku starfs­manna­leig­unni Tomis Construction en danska stétt­ar­fé­lagið BJMF taldi Magnús og við­skipta­fé­laga hans standa að baki starfs­manna­leig­unni.

Eigandinn sagður hafa búið til mengunarspánna

Þrátt fyrir þær upp­lýs­ingar sem lágu fyrir frá COWI, um að þeir hafi ekki komið nálægt umræddri meng­un­ar­spá, var United Silicon gefið starfs­leyfi fyrir rekstr­inum í júlí 2014. Magnús Garð­ars­son full­yrðir enn í dag að COWI hafi gert umrædda útreikn­inga en í við­tali við DV sagði hann: „Við skiljum ekki af hverju COWI sendi þetta bréf enda gerði fyrr­ver­andi starfs­maður þess útreikn­ing­ana.“ Heim­ild­ar­maður Stund­ar­innar full­yrðir að Magnús sé þessi „fyrr­ver­andi starfs­maður“ sem hann benti á í umræddu við­tali og hafi því sjálfur búið til meng­un­ar­spá fyrir sína eigin verk­smiðju.

Samkvæmt til­kynn­ingu á vef Umhverf­is­stofn­unar þá hafa borist fjöldi ábend­inga, ann­ars­vegar um reyk frá verk­smiðj­unni og hins­vegar um við­var­andi bruna­lykt.

Gætu misst starfsleyfið

„Full­trúar stofn­un­ar­innar hafa verið í sam­bandi við fyr­ir­tækið til að fá nán­ari upp­lýs­ingar og hafa tví­vegis á síð­ustu dögum farið í fyr­ir­vara­laust eft­ir­lit í verk­smiðj­una til að fá betri og nákvæm­ari upp­lýs­ingar og einnig til að stað­festa umrædda lykt eða reyklosun. Fyr­ir­tækið er í byrj­un­arfasa og bún­aður er enn í prófun. Skýr­ingar á þeim reyk sem sést hefur má rekja til þess að enn er verið að finna réttar stýr­ingar á afsogi frá ofnum og reyk­hreinsi­bún­aði. Lyktin stafar fyrst og fremst af ófull­komnum bruna á líf­rænum efnum (timb­ur­flís) þar sem ofn­inn er enn ekki kom­inn á það stig að vera kom­inn í jafn­vægi og ná því hita­stigi þar sem von er á að lyktin eyð­ist,“ segir í til­kynn­ing­unni.

Samkvæmt heim­ildum Stund­ar­innar hafa for­svars­menn United Silicon aðeins örfáa daga til þess að koma verk­smiðj­unni í lag áður en gripið verður til aðgerða. Þess ber að geta að ef bruna­lyktin verður langvar­andi þá er hægt að krefj­ast þess að starfs­leyfi verk­smiðj­unnar verði end­ur­skoðað enda ekki gert ráð fyrir neinni slíkri lykt, hvorki á vinnu­svæð­inu eða í íbúa­byggð í Reykja­nesbæ.