Íslensk stjórn­völd eiga langt í land með að beita reglum um aðgang að gögnum með við­un­andi hætti og í anda þess sem tíðkast á hinum Norð­ur­lönd­unum. Þörf er á við­horfs­breyt­ingu og auk­inni þekk­ingu á upp­lýs­inga­lögum hjá starfsmönnum stjórn­sýsl­unnar. Þetta er mat umboðs­manns Alþingis, en hann fjallar um málið í árs­skýrslu sinni fyrir 2018.

Nýlegar breyt­ingar sem gerðar voru á reglum um máls­með­ferð­ar­tíma úrskurð­ar­nefndar um upp­lýs­inga­mál eru fjarri sam­bæri­legum við­miðum sem tíðkast á hinum Norð­ur­lönd­unum. Á Íslandi er miðað við 150 daga máls­með­ferð hja úrskurð­arnend um upp­lýs­inga­mál meðan önnur nor­ræn ríki miða að jafn­aði við fáeina daga eða vikur.

„Sú áhersla tekur mið af mik­il­vægi og þörf þeirra sem óska eftir aðgangi að gögnum hjá stjórnvöldum, t.d. fjölmiðla og aðila sem þurfa á gögnunum að halda vegna sam­bæri­legra mála, á að fá sem fyrst aðgang að umræddum gögnum eða geta fylgt eftir synj­unum á slíkum aðgangi,“ skrifar umboðs­maður. 

„Innan stjórnsýslunnar er ekki til staðar nægi­leg þekk­ing á þeim reglum sem gilda um aðgang að gögnum hjá stjórnvöldum“

Hann seg­ist hafa velt því fyrir sér hvort sú leið löggjafans að fela sjálfstæðri úrskurð­ar­nefnd að fjalla um þessi mál í stað æðra stjórnvalds á hverju sviði eigi hugs­an­lega þátt í hversu erf­ið­lega hefur gengið að koma fram­kvæmd þess­ara mála í við­un­andi horf.

„Ég tel meg­inástæðu þess hversu hægt hefur gengið í að þoka málum í þá átt megi að minnsta kosti að hluta rekja til þess að innan stjórnsýslunnar er ekki til staðar nægi­leg þekk­ing á þeim reglum sem gilda um aðgang að gögnum hjá stjórnvöldum. Við athug­anir mínar á þessum málum tel ég mig merkja að þetta sé ekki bundið við lægra sett stjórnvöld heldur eigi þetta einnig við um til dæmis ráðuneyti og sveit­arfélög.“

Árs­skýrsla umboðs­manns er óvenju efn­is­mikil í ár og kennir þar ýmissa grasa. Í kafla um ráðn­ing­ar­mál hjá hinu opin­bera víkur umboðs­maður að því að hann hafi í auknum mæli orðið þess var að stjórnvöld sem fái einka­að­ila til ráðgjafar í ráðning­armálum feli einka­að­il­anum að svara beint beiðnum umsækj­enda um aðgang að gögnum málsins. Hafa verði í huga að starfs­menn ráðning­ar­fyr­ir­tækja skorti oft þá þekk­ingu sem þarf til að leysa með réttum hætti úr stjórnsýslumálum auk þess sem þeir eru almennt ekki bærir til að taka ákvarð­anir eða bera ábyrgð á slíkum málum. „Er mik­il­vægt að stjórnvöld sem fara með ráðning­ar­valdið tryggi að beiðnir um aðgang að gögnum séu settar í réttan laga­legan far­veg og afgreiddar í sam­ræmi við lög,“ segir hann. 

Umboðs­maður áréttar að í málum vegna ráðninga þurfi að hafa í huga að ráðgjöf utan­að­kom­andi aðila, svo sem einka­fyr­ir­tækja sem sérhæfa sig í ráðning­armálum, leysi ekki stjórnvaldið sjálft undan þeim skyldum sem á því hvíla við með­ferð málsins á grund­velli laga og óskráðra meg­in­reglna stjórnsýsluréttar. Þrátt fyrir að umsóknir um opin­ber störf séu sendar til einka­fyr­ir­tækis sem aðstoðar við að leggja mat á umsækj­endur beri stjórnvaldið áfram ábyrgð á að gætt sé að við­eig­andi réttarörygg­is­reglum.