Háskóli Íslands og Útlend­inga­stofnun vinna nú að gerð þjón­ustu­samn­ings um ald­urs­grein­ingar á tönnum hæl­is­leit­enda. Þetta stað­festir Jón Atli Bene­dikts­son rektor. „Leitað hefur verið til Háskól­ans og lýtur aðkoma skól­ans að því að að tryggja eftir föngum að staðið sé fag­lega að slíkum ald­urs­grein­ingum,“ segir hann í svari við fyr­ir­spurn Stund­ar­innar. Áður hefur tann­lækna­deild HÍ fram­kvæmt tann­grein­ingar á fylgd­ar­lausum ung­mennum án þess að þjón­ustu­samn­ingur sé fyrir hendi, en þetta gæti breyst á næstu miss­erum. „Í því efni koma til athug­unar vís­inda­leg og sið­ferði­leg atriði. Háskól­inn lítur ekki á þetta sem sér­stakt hags­muna­mál skól­ans, en hann starfar í þágu íslensks sam­fé­lags.“

Ald­urs­grein­ingar á tönnum hæl­is­leit­enda eru umdeildar, enda eru tann­læknar ósam­mála um áreið­an­leika og vís­inda­legt gildi slíkra rann­sókna. Tann­lækna­sam­tök Bret­lands hafa sagt þær „óvið­eig­andi og ósið­legar“. Þær geti aldrei gefið nákvæmar upp­lýs­ingar um aldur og auk þess sé óverj­andi að láta ung­menni í við­kvæmri stöðu gang­ast undir röntgen­rann­sóknir án þess að lækn­is­fræði­leg nauð­syn krefj­ist þess.  

Telur tanngreiningar á skjön við vísindasiðareglur

Mót­fallin tann­grein­ingumElísabet Brynjars­dóttir, for­maður Stúd­enta­ráðs, seg­ist sjálf þeirrar skoð­unar að tann­grein­ingar á hæis­leit­endum eigi ekki að líð­ast innan veggja háskól­ans.

Mynd: Facebook

Nemendur í Stúd­enta­ráði sem Stundin hefur rætt við eru hissa á því að háskól­inn vilji taka þátt í starf­sem­inni og leggja nafn sitt við hana. „Mín per­sónu­lega skoðun er sú að háskól­inn eigi ekki að hafa neina aðkomu að þessu,“ sagði Elísabet Brynjars­dóttir, for­maður Stúd­enta­ráðs, í sam­tali við Stundina á dög­unum. „Ég tel tann­grein­ing­arnar stang­ast á við vís­inda­siða­reglur Háskól­ans, aðferðin er mjög umdeild í fræða­sam­fé­lag­inu og þá sér­stak­lega vegna óná­kvæmni nið­ur­staðna sem og sið­ferð­is­sjón­ar­miða. Það er erfitt að tala um val í til­felli ein­stak­linga sem eru í jafn við­kvæmri stöðu og þessi hópur.“ 

„Aðferðin er mjög umdeild í fræða­sam­fé­lag­inu og þá sér­stak­lega vegna óná­kvæmni nið­ur­staðna sem og sið­ferð­is­sjón­ar­miða“

Stúd­enta­ráð fjall­aði um málið í júní síð­ast­liðnum og fékk kynn­ingu frá Önnu Kristínu Blöndal Jóhann­es­dóttur, hjúkr­un­ar­fræð­ingi sem hefur gagn­rýnt tann­grein­ingar harð­lega og sent vís­inda­siða­nefnd Háskóla Íslands erindi um málið. „Stúd­enta­ráðsliðar voru á einu máli á þeim fundi um að þetta ætti ekki að líð­ast innan veggja háskól­ans,“ sagði Elísabet þegar Stundin ræddi við hana á dög­unum. 

Nú í dag sendi Stúd­enta­ráð frá sér yfir­lýs­ingu þar sem fram kemur að ráðið legg­ist ein­róma gegn því að gerður verði þjón­ustu­samn­ingur við Útlend­inga­stofnun um ald­urs­grein­ingar á hæl­is­leit­endum. „Sömuleiðis harmar Stúdent­aráð að Háskóli Íslands hafi haft aðkomu að ald­urs­grein­ingum hingað til án opin­bers þjónustu­samn­ings,“ segir í yfir­lýs­ing­unni. 

Rektor segir hælisleitendur hafa val

Í svari rekt­ors við fyr­ir­spurn Stund­ar­innar kemur fram að unnið hafi verið að und­ir­bún­ingi „mögu­legs sam­komu­lags á milli Útlend­inga­stofn­unar og Háskól­ans um til­tekna þjón­ustu er varðar ald­urs­grein­ingu út frá tönnum“. Þetta sé eitt af þeim atriðum sem geti komið til skoð­unar við mat Útlend­inga­stofn­unar á aldri ein­stak­linga sem sækja um alþjóð­lega vernd á Íslandi eða dval­ar­leyfi á grund­velli fjöl­skyldu­sam­ein­ingar. „Slík ald­urs­grein­ing er val­kvæð og því óheim­ilt að þvinga við­kom­andi til að gang­ast undir hana. Vafi er met­inn umsækj­anda í hag,“ segir Jón Atli. 

Stundin hefur undir höndum staðl­aða boðun í tann­grein­ingu sem Útlend­inga­stofnun hefur not­ast við. Þar segir meðal ann­ars – á íslensku – að heim­ilt sé að neita því að gang­ast undir ald­urs­grein­ingu, en „neiti umsækj­andi að gang­ast undir ald­urs­grein­ingu án full­nægj­andi ástæðu getur það haft áhrif á trú­verð­ug­leika umsækj­anda auk þess sem það getur orðið til þess að umsækj­andi verði met­inn full­orð­inn“. Slíkt felur í sér rétt­inda­missi, enda er rétt­ar­staða fylgd­ar­lausra barna undir 18 ára aldri mun sterk­ari en staða hæl­is­leit­enda sem eru eldri en 18 ára. 

Höfnun hefur afleiðingar fyrir fólkið

Í boð­un­ar­bréf­inu er tekið fram að synjun á hæl­is­um­sókn geti ekki byggst ein­vörð­ungu á því að við­kom­andi hafi neitað að gang­ast undir ald­urs­grein­ingu. Er hæl­is­leit­endum veittur sá mögu­leiki að haka við eft­ir­far­andi afstöðu: „Ég neita að gang­ast undir ald­urs­grein­ingu á tönnum og geri mér grein fyrir því hvaða afleið­ingar það hefur á með­ferð máls míns, synjun á umsókn um alþjóð­lega vernd getur ekki byggst á því ein­göngu að við­kom­andi hafi neitað að gang­ast undir ald­urs­grein­ingu.“  

Í vís­inda­siða­reglum Háskóla Íslands kemur meðal ann­ars fram að rann­sak­endur skuli forð­ast nei­kvæðar afleið­ingar fyrir þátt­tak­endur og gæta þess að fólk verði ekki fyrir skaða af þátt­töku í rann­sókn. Þá verði þátt­tak­endur að geta tekið afstöðu „án utan­að­kom­andi þrýst­ings eða þving­ana“ enda sé upp­lýstu sam­þykki ætlað að „verja sjálf­ræði og mann­helgi þátt­tak­enda“. Jafn­framt verði rann­sak­endur að hafa hug­fast að fólk sem til­heyrir hópi í erf­iðri stöðu sé ekki alltaf fært um að gæta hags­muna sinna gagn­vart rann­sak­endum.

Hér að neðan má lesa yfirlýsingu Stúdentaráðs í heild:

Stúdent­aráð Háskóla Íslands leggst einróma gegn því að gerður verði þjónustu­samn­ingur við Útlend­inga­stofnum varð­andi ald­urs­grein­ingar á hæl­is­leit­endum. Sömuleiðis harmar Stúdent­aráð að Háskóli Íslands hafi haft aðkomu að ald­urs­grein­ingum hingað til án opin­bers þjónustu­samn­ings.

Forsaga málsins er sú að þrír ein­stak­lingar, Elínborg Harpa, Anna Kristín og Eyrún Ólöf, nálguð­ust for­seta Stúdent­aráðs og óskuðu eftir að flytja erindi á Stúdent­aráðsfundi um málefni hæl­is­leit­enda. Á fundi Stúdent­aráðs 19. júní síðast­lið­inn fjall­aði Anna Kristín Jóhann­esdóttir, hjúkrun­ar­fræð­ingur, um aðkomu Háskóla Íslands að ald­urs­grein­ingum á hæl­is­leit­endum. Hún greindi frá því þær hefðu fundað með rektor og full­trúum úr vísinda­siða­nefnd Háskólans en þótti þeim fátt hafa verið um svör. Í kjölfar Stúdent­aráðsfundar fóru for­seti Stúdent­aráðs, for­seti sviðsráðs heil­brigð­isvísinda­sviðs og Anna Kristín á fund með rektor, for­seta heil­brigð­isvísinda­sviðs og ráðgjafa rekt­ors. Þar kom í ljós að verið væri að und­irbúa mögulegan þjónustu­samn­ing við Útlend­inga­stofnun og koma þessu málefni þannig í form­legri far­veg.

Kaupandi þjónust­unnar, Útlend­inga­stofnun, nýtir meðal ann­ars nið­ur­stöður rannsóknanna sem eru fram­kvæmdar innan veggja Háskólans til að úrskurða um málefni hæl­is­leit­enda. Ald­urs­grein­ingar sem byggja á tann­rannsóknum eru umdeildar í fræða­samfélag­inu á heimsvísu og þá sérstak­lega vegna ónákvæmni nið­ur­staðna rannsóknanna sem og sið­ferði þeirra. Því hefur verið haldið fram að rannsóknin sé val­kvæð, en fyrir ein­stak­linga sem eru í jafn við­kvæmri stöðu og hæl­is­leit­endur er erfitt að tala um val, þar sem hinn möguleik­inn er að vera vísað úr landi. Sömuleiðis er erfitt að full­yrða og ganga úr skugga um að upplýst sam­þykki liggi fyrir rannsókninni.

Útlend­inga­stofnun hefur áður sagt að þau byggi úrskurð sinn um aldur ungra hæl­is­leit­enda nær eingöngu á þessum nið­ur­stöðum frá Háskólanum, og þar af leið­andi hafa nið­ur­stöðurnar áhrif á fram­vindu mála og afdrif umsækj­enda um alþjóðlega vernd. Einnig hefur verið fjallað um að ein­stak­lingar sem und­ir­gang­ast þessar grein­ingar kunni að hljóta af þeim and­legan skaða.

Við Háskóla Íslands eru vísinda­siða­reglur í gildi sem voru sam­þykktar af háskólaráði árið 2014. Bendir Stúdent­aráð sérstak­lega á 1.2. gr. sem gerir kröfu til rann­sak­enda um að þeir forð­ist eftir fremsta megni að valda skaða og  „tryggi að ábata og byrði af rannsókn sé dreift af sann­girni og að þeir mis­noti ekki aðstöðu sína gagn­vart við­kvæmum ein­stak­lingum. “ Jafn­framt bendir Stúdent­aráð á 2.3. gr. um skyldu til aðvalda ekki skaða:  „Rann­sak­endur skulu gæta þess að rannsóknin valdi þátttak­endum ekki skaða, hvorki and­legum né líkam­legum, og skulu forð­ast nei­kvæðar afleið­ingar fyrir þátttak­endur .“ Í 2.15. gr. segir enn frekar:  „Rann­sak­endur skulu gæta þess að skaða ekki hags­muni fólks sem til­heyrir hópi í erf­iðri stöðu.“ Í regl­unum er einnig lögð mikil áhersla á sam­þykki þátttak­enda í rannsóknum.

Án þess að kafa dýpra í sið­ferð­is­leg sjónar­mið telur Stúdent­aráð jafn­framt vert að benda á 2. gr. laga um opin­bera háskóla nr. 85/2008 um hlut­verk háskóla en þar segir í 2. málslið:  „ Hann miðlar fræðslu til almenn­ings og veitir þjóðfélag­inu þjónustu í krafti þekk­ingar sinnar.” Einnig bendir Stúdent­aráð á 3.mgr. 2. gr. fyrr­greindra laga: „ Háskólar ráða skipu­lagi starf­semi sinnar og ákveða hvernig henni er best fyrir komið.” Til skýringar á þessu ákvæði segir m.a. í frum­varpi lag­anna:  „ Þessu ákvæði er ætlað að tryggja að stjórnvöld eða aðrir hlut­ist ekki til um fræði­legt starf innan háskóla heldur virði rannsókna­frelsi og sjálfstæði þeirra í fræði­legu til­liti. Þeim verða ekki gefin fyr­ir­mæli af hálfu stjórnvalda eða hags­muna­að­ila um við­fangs­efni, aðferðir og efn­istök við kennslu, rannsóknir, þekk­ing­ar­leit eða sköpun.”

Stúdent­aráð telur að Háskóli Íslands sé fyrst og fremst mennta­stofnun. Háskóli Íslands hefur sömuleiðis lýst yfir áhuga á að styðja betur við fjölskyldur inn­flytj­enda og gera menntun fyrir þann hóp aðgengi­legri. Aðkoma Háskólans að tann­grein­ingum skýtur því skökku við í því sam­hengi.

Stúdent­aráð leggst einróma gegn því að rannsóknir sem þessar séu stund­aðar innan veggja Háskólans. Háskólinn hefur á und­anförnum árum öðlast mikla alþjóðlega athygli, alþjóðlegir nem­endur koma í auknum mæli til Íslands til að stunda nám við stofn­un­ina og þar á meðal eru inn­flytj­endur. Þessir ein­stak­lingar, sem verið er að ald­urs­greina, geta orðið framtíðarstúdentar við stofn­un­ina og Stúdent­aráði er umhugað um gott orð­spor Háskólans fyrir alla í samfélag­inu, á alþjóðlegum vett­vangi sem og jafnt aðgengi allra að skólanum. Stúdent­aráð telur að það sé með öllu ólíðandi að verið sé að styðja við vísinda­rannsóknir innan Háskólans sem eru umdeildar, ónákvæmar og vekja upp spurn­ingar um sið­ferð­is­legt eðli.

Stúdent­aráð hvetur því Háskóla Íslands til þess að taka ekki þátt í slíkum ald­urs­grein­ingum, hvorki með beinum né óbeinum hætti né að þær séu fram­kvæmdar innan veggja Háskólans. Stúdent­aráð hvetur þó Háskólann til dáða í áætlum sínum um auk­inn stuðn­ing við fjölskyldur inn­flytj­enda.