Banda­ríska kán­trígoð­sögnin Dolly Parton, sem ólst upp við fátækt í Tennessee og varð heims­þekkt fyrir smelli á borð við „Jolene“, er látin, 80 ára að aldri, að því er fjöl­skylda hennar greindi frá rétt í þessu.

„Dolly hefur lifað í ljós­inu og er nú í faðmi Jesú,“ sagði frændi hennar í mynd­bandi á sam­fé­lags­miðlum. Hann sagði að hin marg­verð­laun­aða lista­kona hefði „opnað dyr fyrir kyn­slóðir söngv­ara, laga­höf­unda, tón­list­ar­manna og draum­óra­manna úr öllum áttum.“

„Bara sveitastelpa“

Árið 2008, þá 62 ára gömul, gaf Dolly Parton út smá­skífu þar sem hún lýsti því yfir að hún væri „bara sveita­stelpa, með of mikið af farða og of mikið hár“.

Á þeim sex ára­tugum sem hún hefur tekið upp og mótað kán­trítón­list hefur hún verið svo miklu meira.

Banda­ríska söngvaskáldið, leik­konan, kaup­sýslu­konan og mann­vin­ur­inn virt­ist ekki kippa sér upp við það að vera stimpluð vit­laus ljóska sem var allt of fús til að ýkja útlit sitt, eftir að hafa alist upp við fátækt í sveitum Tennessee.

En Parton var gríð­ar­lega hæfi­leik­a­rík og byrj­aði að semja alvar­lega tón­list, það sem hún kall­aði „ömur­lega sorg­lega söngva“ um ást­ar­sorg og harm­leiki, aðeins 10 ára gömul.

Að eigin sögn hefur hún samið 3.000 lög alls, þar á meðal sígilda kán­tríslag­ara eins og „Jolene“ frá 1973 og hina goð­sagna­kenndu ball­öðu „I Will Always Love You“, sem varð heims­fræg í flutn­ingi Whitney Houston.

„Kán­trídrottn­ingin“ gaf út 49 stúd­íó­plötur og meira en 100 safn- og sam­starfs­plötur á ára­tuga­löngum ferli sínum þar sem hún seldi meira en 100 millj­ónir platna og komst oftar á topp vin­sælda­lista en nokkur önnur kona í þess­ari tón­list­ar­grein.

Þegar hún stóð á hátindi frægðar sinnar komst hún einnig á topp popp­list­anna með lögum eins og „Islands in the Stream“ og lék í stór­myndum frá Hollywood eins og „9 to 5“, þar sem hún söng gríp­andi tit­il­lagið, og „Steel Magnolias“.

Kona drottnar yfir karllægum iðnaði

Dolly skrif­aði í raun hand­bók­ina um það hvernig kona getur drottnað yfir útvarps­bylgj­unum í karllægum iðn­aði og varð að lokum þjóð­ar­ger­semi í Banda­ríkj­unum þar sem lista­menn á borð við Shania Twain, Sinead O'Connor og White Stripes tóku lög hennar.

Lík­ams­form sem minnir á stund­ar­glas, hár­greiðslur og hár­kollur sem virt­ust ögra þyngd­ar­afl­inu og sveita­legt aðdrátt­ar­afl hennar voru óhjá­kvæmi­legur hluti af ímynd hennar.

En hún ýtti ekki kynja­mis­rétti til hliðar heldur spil­aði þvert á móti gegn því á eigin for­sendum, nýtti sér sveita­legan sjarma sinn og við­skipta­vit til að safna einum mestu auð­æfum nokk­urs banda­rísks sviðs­lista­manns.

Og hún umfaðm­aði glysið og glam­úr­inn sem fylgdi frægð­inni.

„Ég elska farða, ég elska föt og ég hef per­sónu­leik­ann til að bera það,“ sagði Parton við National Public Radio árið 2001.

Stöðugar sögusagnir

Parton lagði sjaldan mikið á sig til að hrekja stöðugar sögu­sagnir um hugs­an­leg fram­hjá­höld með öðrum mönnum þrátt fyrir lítið áber­andi hjóna­band sitt með Carl Dean, sem hélt sig fjarri sviðs­ljós­inu eftir brúð­kaup þeirra árið 1966. Hann lést á síð­asta ári.

„Ég sagði ekki að ég væri dauð, ég sagði að ég væri gift,“ sagði hún og brosti til spjall­þátta­stjórn­and­ans Jay Leno árið 2002 þegar hann spurði hvort hún hefði notið þess að leika senur á hvíta tjald­inu með aðal­leik­urum eins og Sylv­ester Stallone.

Parton sagð­ist vera „alvar­lega þenkj­andi varð­andi vinn­una mína, en ég kunni að njóta þess að umgang­ast karla. Að vera stelpa hefur alltaf þjónað mér vel.“

Stúlkan úr fjöllunum

Dolly Rebecca Parton fædd­ist 19. jan­úar 1946 í Sevi­erville, Tennessee, fjórða af 12 börnum sem ólust upp við sára fátækt í litlum kofa fjöl­skyld­unnar í Great Smoky Mountains.

Dolly var fljót að læra á tón­list.

Sem barn söng hún fyrstu lögin sín fyrir hænsnin fyrir utan kof­ann. Árið 1959 kom hún fyrst fram á sviði Grand Ole Opry, 13 ára gömul.

Hún náði valdi á gít­arnum en það var sópran­rödd hennar, með sínum brostna titr­ingi sem flögraði í gegnum svo mörg laga hennar og skrapp stundum saman í sært hvísl, sem gagn­rýnendur lof­uðu. 

Daginn eftir útskrift úr mennta­skóla hélt Parton til höf­uð­borgar kán­trítón­list­ar­innar, Nas­hville.

Árið 1967, 21 árs gömul, var hún meðal þekkt­ustu per­sóna í banda­rískri tón­list, eftir að hafa gengið til liðs við sjón­varps­þátt Porter Wagoner um kán­trítón­list sem sendi rödd hennar og and­lit inn á millj­ónir banda­rískra heim­ila.

Stundum voru lög hennar væmin eða hug­mynda­snauð. En árið 1971 gaf hún út hið fáorða og glæsi­lega „Coat of Many Colors“, hennar dæmi­gerða lag með bibl­íu­þema um móður sína sem sigr­að­ist á fátækt.

Hún gaf að lokum út 26 lög sem komust í fyrsta sæti á kán­trílistum, vann 10 Grammy-verð­laun og 13 verð­laun frá Academy of Country Music.

Ballaðan hennar „I Will Always Love You“ átti eftir að verða að fá heims­at­hygli. Lagið var virð­ing­ar­vottur sem hún skrif­aði fyrir Wagoner við starfs­slit þeirra árið 1973. 

Whitney Houston tók lagið upp fyrir kvik­mynd­ina „The Bodygu­ard“ frá 1992 og það varð ein mest selda smá­skífa allra tíma.

Elvis Presley hafði einnig viljað taka það upp, en Kóng­ur­inn krafð­ist helm­ings útgáfu­réttar af öllu sem hann tók upp. Parton, sem átti allan útgáfu­rétt sinn, hafn­aði honum.

Óþreytandi

Parton opn­aði sinn eigin skemmti­garð, Dollywood, árið 1986 í Pigeon Forge í Tennessee. Hann hefur vaxið og orðið eitt far­sælasta vöru­merkja­verk­efni í sögu banda­rískrar skemmt­unar og laðar að sér millj­ónir gesta á ári.

Vinnu­sið­ferði hennar var ótrú­legt. Parton stofn­aði útgáfu- og tón­list­ar­fram­leiðslu­fyr­ir­tæki, útvarps­stöð og veit­inga­staði.

Hún var með­höf­undur met­sölu­skáld­sögu með rit­höf­und­inum James Patt­er­son.

Instagram-síða hennar sank­aði að sér 8,6 millj­ónum fylgj­enda og 75 ára að aldri afhjúpaði hún nýjan ilm, „Dolly“.

Árið 2020 gaf þessi banda­maður jað­ar­settra hópa eina milljón doll­ara til Vand­er­bilt-háskól­ans, sem hjálp­aði til við að þróa Covid-19 bólu­efni Moderna.

Læs­is­verk­efni hennar hefur gefið um 100 millj­ónir bóka til þurf­andi barna um allan heim.

Og sam­starfs­verk­efni hennar voru óþrjót­andi, þar á meðal sam­starf hennar við leikkon­una Jennifer Aniston að kvik­mynd­inni „Dumplin'“ frá 2018, en Parton samdi tón­list­ina fyrir hana.

Þetta var allt saman upp­reist æru fyrir ein­hvern sem var einu sinni kynntur í sjón­varpi sem „ein af fal­leg­ustu, söng­elsk­ustu, laga­smíð­andi litlu ljósk­unum í kán­trítón­list“.

Parton eign­að­ist aldrei börn og sagði í einu við­tali að hún bygg­ist á því að lögin hennar „myndu sjá fyrir mér þegar ég verð gömul“.

Hún hlaut Kennedy Center-heið­ursverð­launin árið 2006, eina af æðstu við­ur­kenn­ingum þjóð­ar­innar í list­heim­inum.

Árið 2021 upp­lýsti hún að hún hefði afþakkað Frels­is­orðu for­set­ans frá Donald Trump og sagð­ist ekki vilja ferð­ast til Washington í kór­ónu­veiru­far­aldr­inum.

„Það væri gaman en ég er ekki viss um að ég eigi það einu sinni skilið,“ sagði hún við NBC. „En það er fal­legt hrós að fólk skuli halda að ég gæti átt það skilið.“

Hún var tekin inn í Frægð­ar­höll rokks­ins í nóv­em­ber 2022, þrátt fyrir að hafa upp­haf­lega hafnað því.