Bandaríska kántrígoðsögnin Dolly Parton, sem ólst upp við fátækt í Tennessee og varð heimsþekkt fyrir smelli á borð við „Jolene“, er látin, 80 ára að aldri, að því er fjölskylda hennar greindi frá rétt í þessu.

„Dolly hefur lifað í ljósinu og er nú í faðmi Jesú,“ sagði frændi hennar í myndbandi á samfélagsmiðlum. Hann sagði að hin margverðlaunaða listakona hefði „opnað dyr fyrir kynslóðir söngvara, lagahöfunda, tónlistarmanna og draumóramanna úr öllum áttum.“

„Bara sveitastelpa“

Árið 2008, þá 62 ára gömul, gaf Dolly Parton út smáskífu þar sem hún lýsti því yfir að hún væri „bara sveitastelpa, með of mikið af farða og of mikið hár“.

Á þeim sex áratugum sem hún hefur tekið upp og mótað kántrítónlist hefur hún verið svo miklu meira.

Bandaríska söngvaskáldið, leikkonan, kaupsýslukonan og mannvinurinn virtist ekki kippa sér upp við það að vera stimpluð vitlaus ljóska sem var allt of fús til að ýkja útlit sitt, eftir að hafa alist upp við fátækt í sveitum Tennessee.

En Parton var gríðarlega hæfileikarík og byrjaði að semja alvarlega tónlist, það sem hún kallaði „ömurlega sorglega söngva“ um ástarsorg og harmleiki, aðeins 10 ára gömul.

Að eigin sögn hefur hún samið 3.000 lög alls, þar á meðal sígilda kántríslagara eins og „Jolene“ frá 1973 og hina goðsagnakenndu ballöðu „I Will Always Love You“, sem varð heimsfræg í flutningi Whitney Houston.

„Kántrídrottningin“ gaf út 49 stúdíóplötur og meira en 100 safn- og samstarfsplötur á áratugalöngum ferli sínum þar sem hún seldi meira en 100 milljónir platna og komst oftar á topp vinsældalista en nokkur önnur kona í þessari tónlistargrein.

Þegar hún stóð á hátindi frægðar sinnar komst hún einnig á topp popplistanna með lögum eins og „Islands in the Stream“ og lék í stórmyndum frá Hollywood eins og „9 to 5“, þar sem hún söng grípandi titillagið, og „Steel Magnolias“.

Kona drottnar yfir karllægum iðnaði

Dolly skrifaði í raun handbókina um það hvernig kona getur drottnað yfir útvarpsbylgjunum í karllægum iðnaði og varð að lokum þjóðargersemi í Bandaríkjunum þar sem listamenn á borð við Shania Twain, Sinead O'Connor og White Stripes tóku lög hennar.

Líkamsform sem minnir á stundarglas, hárgreiðslur og hárkollur sem virtust ögra þyngdaraflinu og sveitalegt aðdráttarafl hennar voru óhjákvæmilegur hluti af ímynd hennar.

En hún ýtti ekki kynjamisrétti til hliðar heldur spilaði þvert á móti gegn því á eigin forsendum, nýtti sér sveitalegan sjarma sinn og viðskiptavit til að safna einum mestu auðæfum nokkurs bandarísks sviðslistamanns.

Og hún umfaðmaði glysið og glamúrinn sem fylgdi frægðinni.

„Ég elska farða, ég elska föt og ég hef persónuleikann til að bera það,“ sagði Parton við National Public Radio árið 2001.

Stöðugar sögusagnir

Parton lagði sjaldan mikið á sig til að hrekja stöðugar sögusagnir um hugsanleg framhjáhöld með öðrum mönnum þrátt fyrir lítið áberandi hjónaband sitt með Carl Dean, sem hélt sig fjarri sviðsljósinu eftir brúðkaup þeirra árið 1966. Hann lést á síðasta ári.

„Ég sagði ekki að ég væri dauð, ég sagði að ég væri gift,“ sagði hún og brosti til spjallþáttastjórnandans Jay Leno árið 2002 þegar hann spurði hvort hún hefði notið þess að leika senur á hvíta tjaldinu með aðalleikurum eins og Sylvester Stallone.

Parton sagðist vera „alvarlega þenkjandi varðandi vinnuna mína, en ég kunni að njóta þess að umgangast karla. Að vera stelpa hefur alltaf þjónað mér vel.“

Stúlkan úr fjöllunum

Dolly Rebecca Parton fæddist 19. janúar 1946 í Sevierville, Tennessee, fjórða af 12 börnum sem ólust upp við sára fátækt í litlum kofa fjölskyldunnar í Great Smoky Mountains.

Dolly var fljót að læra á tónlist.

Sem barn söng hún fyrstu lögin sín fyrir hænsnin fyrir utan kofann. Árið 1959 kom hún fyrst fram á sviði Grand Ole Opry, 13 ára gömul.

Hún náði valdi á gítarnum en það var sópranrödd hennar, með sínum brostna titringi sem flögraði í gegnum svo mörg laga hennar og skrapp stundum saman í sært hvísl, sem gagnrýnendur lofuðu. 

Daginn eftir útskrift úr menntaskóla hélt Parton til höfuðborgar kántrítónlistarinnar, Nashville.

Árið 1967, 21 árs gömul, var hún meðal þekktustu persóna í bandarískri tónlist, eftir að hafa gengið til liðs við sjónvarpsþátt Porter Wagoner um kántrítónlist sem sendi rödd hennar og andlit inn á milljónir bandarískra heimila.

Stundum voru lög hennar væmin eða hugmyndasnauð. En árið 1971 gaf hún út hið fáorða og glæsilega „Coat of Many Colors“, hennar dæmigerða lag með biblíuþema um móður sína sem sigraðist á fátækt.

Hún gaf að lokum út 26 lög sem komust í fyrsta sæti á kántrílistum, vann 10 Grammy-verðlaun og 13 verðlaun frá Academy of Country Music.

Ballaðan hennar „I Will Always Love You“ átti eftir að verða að fá heimsathygli. Lagið var virðingarvottur sem hún skrifaði fyrir Wagoner við starfsslit þeirra árið 1973. 

Whitney Houston tók lagið upp fyrir kvikmyndina „The Bodyguard“ frá 1992 og það varð ein mest selda smáskífa allra tíma.

Elvis Presley hafði einnig viljað taka það upp, en Kóngurinn krafðist helmings útgáfuréttar af öllu sem hann tók upp. Parton, sem átti allan útgáfurétt sinn, hafnaði honum.

Óþreytandi

Parton opnaði sinn eigin skemmtigarð, Dollywood, árið 1986 í Pigeon Forge í Tennessee. Hann hefur vaxið og orðið eitt farsælasta vörumerkjaverkefni í sögu bandarískrar skemmtunar og laðar að sér milljónir gesta á ári.

Vinnusiðferði hennar var ótrúlegt. Parton stofnaði útgáfu- og tónlistarframleiðslufyrirtæki, útvarpsstöð og veitingastaði.

Hún var meðhöfundur metsöluskáldsögu með rithöfundinum James Patterson.

Instagram-síða hennar sankaði að sér 8,6 milljónum fylgjenda og 75 ára að aldri afhjúpaði hún nýjan ilm, „Dolly“.

Árið 2020 gaf þessi bandamaður jaðarsettra hópa eina milljón dollara til Vanderbilt-háskólans, sem hjálpaði til við að þróa Covid-19 bóluefni Moderna.

Læsisverkefni hennar hefur gefið um 100 milljónir bóka til þurfandi barna um allan heim.

Og samstarfsverkefni hennar voru óþrjótandi, þar á meðal samstarf hennar við leikkonuna Jennifer Aniston að kvikmyndinni „Dumplin'“ frá 2018, en Parton samdi tónlistina fyrir hana.

Þetta var allt saman uppreist æru fyrir einhvern sem var einu sinni kynntur í sjónvarpi sem „ein af fallegustu, söngelskustu, lagasmíðandi litlu ljóskunum í kántrítónlist“.

Parton eignaðist aldrei börn og sagði í einu viðtali að hún byggist á því að lögin hennar „myndu sjá fyrir mér þegar ég verð gömul“.

Hún hlaut Kennedy Center-heiðursverðlaunin árið 2006, eina af æðstu viðurkenningum þjóðarinnar í listheiminum.

Árið 2021 upplýsti hún að hún hefði afþakkað Frelsisorðu forsetans frá Donald Trump og sagðist ekki vilja ferðast til Washington í kórónuveirufaraldrinum.

„Það væri gaman en ég er ekki viss um að ég eigi það einu sinni skilið,“ sagði hún við NBC. „En það er fallegt hrós að fólk skuli halda að ég gæti átt það skilið.“

Hún var tekin inn í Frægðarhöll rokksins í nóvember 2022, þrátt fyrir að hafa upphaflega hafnað því.