Á skömmum tíma hefur ný íhaldsstefna tekið yfir sterkasta herveldi heims í líki trumpismans og í skyldri mynd risið til vaxandi vinsælda á Íslandi, eins og í fleiri Evrópulöndum. 

Kjarninn í nýhaldsstefnunni er tvennt: Stóraukin áhersla hagsmuni „eigin hóps“ og þá frumreglu að afl ráði för hverju sinni, frekar en almennar reglur og jafnræði með fjölhliða nálgun.  

Veikingu eða afnámi alþjóðareglna og alþjóðastofnana fylgir um leið vitsmunalegur umsnúningur. Þegar réttur og sannleikur ræðst af afli en ekki hlutlægum atriðum og algildum reglum, tekur við afstæðishyggja sem leiðir af sér tvískinnung, eða mismunandi reglur fyrir mismunandi hópa. Það verður viðtekið að hið rétta sé það sem er framfylgt með valdi. Þannig getur sami hluturinn verið réttur og rangur, eftir því hvern er um að ræða, hvort sem það er takmörkun frelsis, valdbeiting eða virðingarleysi. 

Þannig getur til að mynda oddviti Miðflokksins í Reykjavík verið innflytjandi í öðru landi, á meðan Miðflokkurinn leggst gegn innflytjendum í eigin landi til að verja menningu þess breytingum. 

Lögmál járnsins

Aldrei hefur verið fullkomin eftirfylgni við alþjóðalög eða hvað þá nokkuð nálægt fullkomnu jafnræði. Þess vegna er frjór jarðvegur fyrir afstæðishyggju og upplausn alls algilds.

En við þurfum ekki á fullkomnun að halda til þess að sjá breytinguna og líklegar afleiðingar hennar. Eitt er að fylgja ekki reglum fyllilega, annað er að afneita alfarið lögmæti þeirra.

Forvígismenn nýhaldsins hafa skilgreint stefnuna vel. Donald Trump Bandaríkjaforseti lýsti því að hann þyrfti ekki og virti ekki alþjóðalög, heldur aðeins eigið siðferði. Stephen Miller, einn helsti ráðgjafi hans, lýsti því yfir að svokallað járnlögmál valdsins ríkti.

„Við lifum í heimi þar sem hægt er að tala endalaust um alþjóðlega kurteisi og allt annað, en við lifum í hinum raunverulega heimi ... sem stjórnast af styrk, sem stjórnast af afli, sem stjórnast af valdi. Þetta eru járnlögmál heimsins sem hafa verið til frá upphafi vega,“ sagði hann í samhengi við hótanir um yfirtöku Grænlands.

Boðskapur Millers er yrðing á realisma nýhaldsins, sem minnir á frumspeki Friedrichs Nietzsche um viljann til valds. Þetta raunsæi á að kveða í kútinn tilraunir til að skapa manngerðar reglur í þágu heildarinnar eða þeirra veikari. Þessar reglur eru ekki alvöru í heimsmynd trumpismans, en í því liggur spádómur sem uppfyllir sig sjálfan; þær eru aðeins raunverulegar ef samkomulag er um að þær séu til og að það beri að framfylgja þeim með tilteknum hætti. 

Stigveldi kærleikans

Í trumpismanum hefur verið reynt að koma á kristilegri réttlætingu mismununar og valdbeitingar.

Varaforseti Bandaríkjanna, JD Vance, vitnaði til latneska hugtaksins „ordo amoris“, þýtt sem stigveldi kærleikans, þar sem við setjum okkur sjálf og svo næst stödd í fyrsta sæti, en þau sem eru fjær okkur enda aftast í forgangsröðinni. Hugtakið er dregið frá Ágústínusi kirkjuföður og Tómasi frá Akvínas. 

Frans páfi heitinn svaraði Vance leynt og ljóst í bréfi til bandarískra biskupa, þar sem hann vísaði á móti í söguna af miskunnsama Samverjanum, um bræðralag sem er opið öllum, án undantekninga. 

„Hið sanna „ordo amoris“, sem þarf að halda á lofti, er það sem við uppgötvum með íhugun á dæmisögunni af miskunnsama Samverjanum. Það er að hugleiða kærleika sem byggir á bræðralagi sem er öllum opið, án undantekninga,“ skrifaði Frans páfi. 

Hann varaði við því að áhersla á þjóðernisvitund og sjálfsmynd, án tillits til þessa, gæti brenglað samfélagið og „innleitt vilja þess sterkasta sem viðmið fyrir sannleikann“. 

Sjónarmið JD Vance var endurómað í ræðu Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar á landsþingi Miðflokksins síðasta haust, undir formerkjum skynsemishyggju. „Ekkert samfélag fær þrifist ef það hefur ekki vilja til að vernda hópinn,“ sagði hann og ennfremur að mikilvægt væri að við „gerum okkur grein fyrir því hver við erum og styrkjum löngunina til að vernda og efla þjóðina“. Kjarninn í því, samkvæmt Sigmundi, var að hindra flóttamenn í komum sínum, enda hefðu „hættuleg gengi glæpamanna gert velvild vestrænna ríkja að söluvöru“. 

Hvernig hópurinn er skilgreindur er síðan lykilatriðið í bæði íslenskri og trumpískri útgáfu nýhaldsstefnunnar, rétt eins og það hvernig fólk utan hópsins er útmálað, sem réttlætir tiltekna meðferð á því. 

Ættbálkahyggja

Fyrirsjáanlegt andsvar við alþjóðahyggjunni og afleiðingum hennar er að hverfa aftur í átt að ættbálkahyggju (tribalisma), sem er einn helsti grundvallardrifkraftur í öllum samfélögum manna. Hún þýðir ekki aðeins að við höfum minni skyldur gagnvart þeim sem eru utan hópsins, sem hefur verið augljós regla í reynd, eins og sjá má af takmörkuðu og oft eiginagsmunasinnuðu framlagi Íslendinga til þróunarmála. Ættbálkahyggjan þýðir að þeir sem eru utan hópsins eru ýmist óvinir, undirokaðir eða bandamenn, ef þeir skipta þá einhverju máli. Þessi stefna varð ofan á eftir uppgjör við svokallað „vók“, sem er ein lýsing á sjálfsmyndarstjórnmálum (identity politics), sem lagði meðal annars áherslu á rétt minnihlutahópa til virðingar. Þannig er ljóst að hópurinn er ekki landsmenn allir, heldur tiltekinn hluti þeirra sem hugsanlega á eftir að afmarka meira með aðgerðum. En í orði eru „sturlaðir vinstrimenn“ og fleiri augljóslega undanskildir og færðir í flokk hugsanlegra hryðjuverkamanna.

Í utanríkis- og þjóðaröryggisstefnu Bandaríkjanna er þetta skýrt skilgreint. Þar eru tiltekin lönd talin falla undir „bandarísk yfirráð“, það eru lönd Suður- og Norður-Ameríku, þar á meðal Grænland. Þau eru með öðrum orðum, eins og heyra hefur mátt af Trump, talin undirokuð Bandaríkjunum. Lítið er rætt um Evrópu sem bandamenn, en því er heitið að ýta undir nýhaldsstefnu innan landa álfunnar. Á sama tíma er Rússland eða önnur einræðisríki ekki lengur skilgreind sem óvinir eða ógn, heldur fyrst og fremst þeir útlendingar sem sækjast eftir að verða hluti vestrænna samfélaga.

Nýju ættbálkahyggjunni, heimsmynd hins hráa valds og röð kærleikans fylgir síðan rétturinn til að beita þá veikari valdi, þar á meðal Evrópuþjóðir, en síður herveldi eins og Rússland. Stefnan raungerist í því að Bandaríkin hafa nánast alfarið dregið úr hernaðarstuðningi við Úkraínu og reyna að þvinga landið til uppgjafar gagnvart innrásaraðilanum. 

Valdbeitingin er fyrst og fremst þrenns konar: Beiting hervalds eða hótun um það sem hluti af samningatækni, að beita efnahagslegum refsiaðgerðum fyrir að standa á rétti alþjóðalaga og að grípa inn í innanlandsmál til að framfylgja kynþáttahyggju og kristilegri menningarstefnu andspænis frjálslyndri fjölmenningarstefnu. Viðskiptaþvinganir Bandaríkjanna gegn dómurum Alþjóðasakamáladómstólsins í Haag eru hluti af fyrstu aðgerðum til að beita valdi gegn aðhaldi, en dómararnir hafa lent í því að kreditkortum þeirra var lokað, sem og Amazon-aðgöngum og Google-aðgöngum. Ástæðan var að dómararnir vildu láta alþjóðalög ná yfir framferði Ísraels og Bandaríkjanna, þar á meðal þjóðarmorð. 

Leikjafræðin

Hagfræðilega er vel þekkt hvað gerist þegar einn hættir samvinnu og heilindum og byrjar að hegða sér alfarið út frá eigin hagsmunum. Leikjafræði gengur út á að greina mögulegar aðgerðir allra aðila. Ef allir svindla, hvað gerir þú? 

Þegar einn aðili eykur vígbúnað sinn, eru hinir aðilarnir líklegir til að gera það í andsvari. Til að bregðast við tapi allra á því hafa verið gerðir samningar, eins og START-samningurinn milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna um takmörkun á kjarnorkuvopnaeign. Sami samningur og rann endanlega út í síðustu viku. 

Með því að láta alþjóðasamning um takmörkun kjarnorkuvopna renna út - og stefna að fjölgun þeirra og nýjum tilraunum - hefur Trump ýtt undir aukna kjarnorkuvæðingu annarra. Fjölgun þeirra og dreifing eykur um leið líkurnar á að mistök verði sem geta hrint af stað keðjuverkun og mestu hörmungum í sögu mannkyns. Eftir því sem óvissa eykst, reglur eru afnumdar og valdbeiting innleidd aukast líkur á því að óæskileg dómínóáhrif eigi sér stað, líkt og við upphaf fyrri heimsstyrjaldar.

Eftir að Trump ákvað nýlega að „eyða“ vísindalegum niðurstöðum um að loftslagsbreytingar ógni heilsu fólks og umhverfinu, sem hrindir af stað afregluvæðingu á kolefnisútblæstri, eru til að mynda engar takmarkanir á losun eða eldsneytiseyðslu bifreiða sem verða framleiddar í Bandaríkjunum.

Meðlimir Miðflokksins deila ákveðinni andúð á alþjóðasamstarfi með Trump og hafa tekið í svipaðan streng og hann með staðhæfingum um að viðvaranir um loftslagsbreytingar séu „aktívismi“ og hafnar „ofstæki og hræðsluáróðri“, enda eigi að horfa á hagsmuni Íslands fyrst og fremst. 

Losun kolefnis og hlýnun jarðar vegna hennar eru þekkt hagfræðilegt fyrirbæri sem nefnist úthrif (e. externalities). Ef einn aðili velur að spara sér að sporna við menguninni, setur það leikjafræðilegan þrýsting á aðra að gera það sama. Þannig verður nýja hægri stefnan til þess að heimsmynd hennar rætist í reynd.

Afleiðingin er það sem er kallað í hagfræðinni harmleikur almenninganna (e. tragedy of the commons), þar sem margir aðskildir aðilar hugsa aðeins um eigin hag í aðkomu sinni að samgæðum og valda þannig sjálfum sér og heildinni miska.

Á sama tíma er hugmyndafræði sjálfselskunnar ráðandi í bandarísku samfélagi. 

Vogarafl og siðferði sjálfselskunnar

Ein af grunnforsendum vestrænnar markaðshyggju er að sjálfselska sé hagfræðilega góð, í samræmi við hugmyndir Adams Smith, föður hagfræðinnar, sem hélt því fram að eigin hagsmunir leiddu fram „ósýnilega hönd markaðarins“, sem framfylgir almannahagsmunum með því að hámarka skilvirkni og drifkraft.

Hann gerði þó ráð fyrir því að fólk hefði innri tilhneigingu til velvildar gagnvart öðrum og því frelsi að virk samkeppni ætti sér stað, frekar en einokun, einræði eða valdbeiting. 

„Vogarafl (e. leverage) er besti styrkleikinn sem þú getur haft,“ segir í Samningalist (Art of the Deal), bók Donalds Trump Bandaríkjaforseta frá 1987.

Bandaríkin eru með mesta vogarafl allra, sem Trump hefur upp á síðkastið lagt á borðið. Það er herinn og efnahagsumsvif. Hann vill auka hernaðarútgjöld um 50%, þrátt fyrir látlausan halla á fjárhag ríkisins.

Heimsmynd hins hráa valds er að einhverju leyti röklegt framhald af áherslu á samningatækni, en grundvöllur samninga er þó almennt jafnræði og virðing, frekar en að annar aðilinn við borðið sé vopnaður.

Áhættan af því að nýhaldið gangi of langt í trumpískri útgáfu er sérstaklega mikil á þessum tímapunkti í sögu mannkyns.

Vogarafl stórs hluta almennings gæti að miklu leyti horfið hratt á næstunni, ef verri spár ganga eftir um afleiðingar af þróun gervigreindar fyrir þörf á vinnuframlagi. 

Eigendur kóða, stórfyrirtækja, auðlinda, lands og fjármagns, auka um leið sitt vogarafl, en þeir hafa flestir stillt sér upp við hlið Trumps vegna vogarafls hans. Þar á meðal er Elon Musk, sem dreymir um að ráða yfir róbótaher í framleiðslu Tesla.

Við þetta virkjast óumflýjanlega spurningin: Hverjir eru innan hóps og hverjir utan? Hverjir eru óþarfir og hverjir óæskilegir?

Í heimsmynd nýja hægrisins er erfitt að sjá fyrir sér að þeir sem hafa styrkleikann og valdið, gefi það eftir af manngæsku einni saman, enda er sjálfsfórn brot gegn sjálfinu í frumspeki þeirra. Skyldan er lágir skattar og þjóðfélagsmýtan er að hver og einn sé sinnar eigin gæfu smiður, sem réttlætir um leið visnun þeirra og fráfall.

Adam Smith gerði ráð fyrir því að allir settu sig sjálfkrafa í fótspor annarra. Í ríki nýhaldsins hefur þó kantíska og kristilega gullna reglan verið afnumin. „Gerðu öðrum það sem þú vilt að þeir geri þér“ er skipt út fyrir: „Gerðu öðrum það sem þú getur í eigin þágu“. 

Jöfnuður og gagnkvæmni er ekki hluti af nýhaldsstefnunni, heldur stigveldi þar sem þú velur að raða fólki í mismunandi hópa. Við hópinn sem liggur lengst frá, óvini, má gera hvað sem er hægt að gera. Það má drepa þá með loftárásum án dóms og laga. Þeir eru hryðjuverkamenn. Mengi þeirra nær síðan yfir alla þá sem standa gegn valdbeitingunni. 

Siðalögmál byggt á valdi og hópaskiptingu rúmar ekki algildar reglur og lög sem vernda þá vanmáttugri í þágu almannareglu og friðar. Hvers kyns nytjastefna, sem á að hámarka velferð heildarinnar eða jafnvel besta velferð þeirra verst stöddu, skiptir þá síður máli, í stigveldi sem sækir í samþjöppun valds og valkvæða þrengingu hópsins á forsendum þess. 

Undirlægjuháttur íslenska nýhaldsins

Eftir því sem einn verður sjálfselskari þurfa hinir líka að verða það. Um leið minnkar traust, sem er helsta einkenni farsælla samfélaga og skortir í þeim verr stöddu. Í traustinu liggja verðmæti og má fullyrða að það sé til dæmis sögulegt frumskilyrði peninga, þar sem peningar eru loforð um að afhenda tiltekin gæði gegn gjaldmiðli sem er í sjálfum sér verðlaus en hefur virði vegna loforðs og samkomulags.

Traustið milli Bandaríkjanna og Evrópu er að miklu leyti horfið eftir að trumpísk utanríkisstefna var innleidd, en það á ekki við um tiltekna hópa evrópskra nýhaldsmanna, þar á meðal leiðtoga Sjálfstæðisflokksins, Miðflokkinn, Ungverjaland Viktors Orban og Tékkland undir milljarðamæringnum Andrej Babis, svo nokkur dæmi séu nefnd.

Stjórnmálafólk í Evrópu og Evrópusambandinu reynir að styðja við fjölhliða (multi-lateral) heim frekar en fjölpóla (multipolar), þar sem sterkustu ríkin ráða yfir sínu nágrenni. 

Ísland er klofið í afstöðu sinni. Fylgi Miðflokksins, sem boðar nýhaldsstefnu, fer vaxandi. Mun fleiri íslenskir karlmenn líta á Bandaríkin sem bandamann (46%) en andstæðing (32%), eins og mikill meirihluti kjósenda Miðflokksins (69%). Þingmenn flokksins vekja máls á því að verðlauna Bandaríkjaforseta.

Formaður og varaformaður Sjálfstæðisflokksins hrósuðu sér af því að hafa heimsótt bandaríska þingmenn síðasta sumar og hafa lýst þörfinni á að rækta samband við Bandaríkin frekar en Evrópu. Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseti, sem var áður vinstri maður, ráðlagði Íslendingum nýlega að halda tvo fundi í Washington gegn hverjum einum í Brussel. Einn af þeim þremur þingmönnum sem Ólafur Ragnar sagði heppilegan tengilið Íslendinga, sem næði eyrum Trumps fyrir okkur, var Lindsey Graham.

Á fundi með forsætisráðherrum Danmerkur og Grænlands í síðustu viku reyndi sami Lindsey Graham að niðurlægja þau. Hann kallaði Mette Frederiksen „litlu dömuna“ og starði niður formann grænlensku landsstjórnarinnar af fullkomnu virðingarleysi. 

Það er augljós brenglun á hagsmunabaráttu Íslendinga að undirgangast heimsmynd trumpismans, áður en neyðst er til þess.

Hvernig getur „Ísland fyrst“, í slagorði Miðflokksins, samræmst „Bandaríkjunum fyrst“ í heimsmynd þar sem aflsmunur ræður en ekki reglur?

Í ræðu Sigmundar á landsþinginu í fyrra sagðist hann byrja á útlendingamálunum, því „þau hafa áhrif á allt hitt og alla framtíð þjóðarinnar“. Hann leit framhjá tilvistaógn lítillar þjóðar þegar upplausn verður í reglum og viðmiðum sem verja þá smærri frá yfirgangi þeirra stærstu, þróun sem er inngróin í nýhaldsstefnuna sem Miðflokkurinn er að taka upp í von um að undirlægjuháttur og heppni tryggi okkur eða þeim legupláss við hlið hóps þeirra sterku.