„Útkoman úr þessu var hræðileg, og þetta hefur verið vitað í áratugi,“ segir Zuilma Gabríela Sigurðardóttir, prófessor í sálfræði við Háskóla Íslands, um fræðilegar hugmyndir sem Byrjendalæsi byggir á, sem er lestrarkennsluaðferð sem er kennd við helming grunnskóla hér á landi.
Zuilma Gabríela gagnrýndi nálgunina strax árið 2015, þegar fyrstu viðvörunarbjöllurnar voru farnar að hringja vegna slaks árangurs íslenskra nemenda í lestri.
Náskylt misheppnaðri kennsluaðferð
Í minnisblaði menntamálaráðuneytisins árið 2015 kom fram að lesskilningi barna hefði beinlínis hrakað eftir að íslenskir skólar fóru að notast við Byrjendalæsi árið 2004. Aðferðin byggir á umdeildri kennsluaðferð sem kallast á ensku „balanced literacy“ eða samvirk nálgun við lestur. Aðferðinni er ætlað að vera eins konar millivegur milli „whole language“-aðferðarinnar og hefðbundinnar hljóðaaðferðar (e. phonics). Stefnurnar eru þó náskyldar að mati fræðimanna.
Zuilma Gabríela segir meginmun þessara aðferða vera að hljóðaaðferðin sé svokallað eindaraðferðarlíkan, oft kallað bottom-up módelið, þar sem börn læra …
Bókin "Hið ljúfa læsi. Handbók um læsiskennslu fyrir kennara og kennaranema' frá 2019 eftir Rósu Eggertsdóttur rekur forsendur og kennsluaðferðir í Byrjendalæsi. Fjöldi greina hefur og verið birtur um sama efni. Það er því óþarfi að vísa í erlendar rannsóknir á kennsluaðferðum þegar svo ítarleg gögn eru til hér á landi um Byrjendalæsi.
Í fyrsta lagi nota langflestir lestrarkennarar á Íslandi einhvers konar blöndu aðferða, bæði eindar- og heildaraðferðir. Aðferðum er blandað, ekki alltaf með skýrum eða skipulegum hætti. Frekar fátítt er að einhverri einni aðferð sé fylgt í hörgul.
Í öðru lagi hefur einungis hluti íslenskra skóla farið í gegnum þróunarferli BL og ef til vill tekið hugmyndina upp að einhverju leyti, en einungis mjög lítill hluti þeirra skóla fylgir aðferðinni út í hörgul þegar frá líður. Nýir kennarar taka við af þeim sem fengu menntun og stuðning við innleiða BL og þessir nýju halda sínu fyrra striki og nota bara það úr aðferðinni sem þeir kæra sig um. Jafnvel þótt BL væri afleit hugmyndafræði og skilaði lakari árangri en aðrar er óhugsandi að hún gæti spillt lestrarkunnáttu heillar þjóðar eins og mælst hefur í Pisa-prófum.
Í þriðja lagi er BL ekki einhver ein aðferð heldur samþætting margra aðferða, þar á meðal hljóðaaðferðarinnar. BL er því fremur "nálgun" að kennslu eða "skipulag" kennslu frekar en kennsluaðferð. Mjög margir kennarar hrífast af Byrjendalæsi vegna þess að í því sjá þeir að allt, sem þeir hafa lært að gera og hafa jafnvel gert í mörg ár, er hægt að skipuleggja og setja í röklegt samhengi sem hefur ákveðinn tilgang.
Í fjórða lagi sýna rannsóknir að munur á lestrarkennslu þeirra sem segjast fylgja BL og annarra er bitamunur en ekki fjár. Nánast allir kennarar í 1.-3. bekk eru að gera hið sama í þeim tímum sem merktar eru lestrarkennslu, en í svolítið mismunandi hlutföllum. Munurinn er svo lítill að ekki munar nema nokkrum mínútum á viku í einstökum þáttum/verkefnum/aðferðum sem unnið er með.
Í fimmta lagi: Hafi fræðimenn og stjórnmálamenn áhyggjur af slöku gengi íslenskra nemenda í Pisa-könnunum ættu þeir að leita skýringa annars staðar, til dæmis í Aðalnámskrá eða í almennum vinnubrögðum og viðhorfum heimila og skóla þegar kemur að lestri, bókmenntum og námi. Þá mætti beina athyglinni að lestri og læsi í starfsháttum skóla á mið- og unglingastigi.