Svína­kótel­ettur, beikon, svína­læri, pur­u­steik og svína­snit­sel. Þetta og margt fleira kemur iðu­lega upp í hug­ann þegar minnst er á Danmörku og danskan mat. Og ekki að ástæðu­lausu. Meðal-Daninn borðar rúm­lega 32 kíló af svína­kjöti á hverju ári, það er meira en helm­ingur þess kjöts sem hver lands­maður lætur árlega í sig.

En það eru ekki ein­göngu Danir sjálfir sem borða allt það svína­kjöt, og aðrar land­bún­að­ar­af­urðir sem til verða í land­inu, útflutn­ingur á sér langa hefð og er mik­il­vægur þáttur í dönsku efna­hags­lífi.

Sam­ein­aða danska gufu­skipa­fé­lagið (Det for­enede Damp­skibs-Selskab), ætíð kallað DFDS, var stofnað árið 1866. Flutn­ingur á lif­andi dýrum, fyrst og fremst grísum, var frá upp­hafi mik­il­vægur þáttur í starf­semi félags­ins.

Fyrsta skip­inu sem félagið lét smíða, gagn­gert til gripa­flutn­inga, var hleypt af stokk­unum árið 1874. Það fékk nafnið Riberhus (sama nafn og þekkt osta­teg­und í dag) og með til­komu þess hófust gripa­flutn­ingar frá Esbjerg, en áður höfðu skipin lagt upp frá Kaup­manna­höfn. Útflutn­ing­ur­inn fór nær allur til Englands og mun hag­kvæmara og fljót­legra að sigla frá Esbjerg en frá dönsku höf­uð­borg­inni. Um borð í Riberhus var ein­ungis pláss fyrir örfáa far­þega og sér­stak­lega til­tekið að þeir sem ferð­uð­ust með skip­inu yrðu að hafa með sér hnífa­pör og hand­klæði.

Með til­komu sam­vinnu­fé­laga um rekstur slát­ur­húsa og mjólk­ur­sam­laga árið 1882 lagð­ist útflutn­ingur lif­andi dýra til slátr­unar af og í stað­inn kom útflutn­ingur á kjöt­vörum, ekki síst beikoni, smjöri og eggjum. Ný skip, sem auk mat­vör­unnar gátu flutt far­þega, komu til sög­unnar. DFDS var eftir sem áður langstærsta fyr­ir­tækið á þessu sviði.

Bættar samgöngur og breyttur flutningamáti

Fyr­ir­komu­lag vöru­flutn­inga, ekki síst á ferskum og frosnum mat­vörum, hefur breyst mikið á und­an­förnum ára­tugum. Flutn­inga­bílar hafa leyst skipin af hólmi og fyrir því eru ýmsar ástæður. Í stað þess að flytja vör­urnar frá fram­leiðslu­stað til skips og svo frá skipi til kaup­anda eru vör­urnar fluttar með bíl frá selj­anda til kaup­anda. Flutn­inga­bíl­arnir hafa stækkað jafnt og þétt og eru í tug­þús­unda­tali á ferð­inni, jafnt á nóttu sem degi. Þeir sem flytja ferskar mat­vörur eru yfir­leitt með kæli­búnað til að tryggja gæði farms­ins. 

Tugmilljónir grísa á nokkrum árum

Oft er haft á orði að sagan end­ur­taki sig með vissu milli­bili. Það má með sanni segja um útflutn­ing á dönskum svínum, enda þótt útflutn­ing­ur­inn sé með öðrum hætti en þegar hann hófst upp úr miðri 19. öld. Ólíkt því sem þá var er nú um að ræða smá­grísi, í kringum 30 kíló að þyngd, sem seldir eru úr landi. Útflutn­ing­ur­inn hefur vaxið jafnt og þétt og á þessu ári (2024) verða sam­tals fluttar út 16 millj­ónir grísa. Gert er ráð fyrir að á næstu árum hækki sú tala árlega um tvær til þrjár millj­ónir, jafn­vel meira. Pól­verjar og Þjóð­verjar eru stærstu kaup­end­urnir. Á árunum 2020 til 2024 fóru 30,4 millj­ónir grísa til Póllands, 30 millj­ónir til Þýska­lands, 4,3 millj­ónir til Ítalíu, Serbar, Spán­verjar, Króatar, og Rúmenar keyptu um eina milljón hver þjóð og til Bosníu og Slóvakíu fóru sam­tals um 200 þús­und grísir á þessum fjórum árum. Allir fluttir með bílum sem eru sér­út­búnir fyrir slíka flutn­inga og geta flutt allt að 600 grísi í hverri ferð.

Dýra­vernd­un­ar­sam­tök hafa gagn­rýnt að leyfi­legur hámarks ferða­tími flutn­inga­bíla með lif­andi dýr sé 24 klukku­tímar, en þá skal gera sól­ar­hrings hlé á ferða­lag­inu, á sér­stökum „gisti­stöðum“. Sól­ar­hrings ferða­lag er allt of langt að mati dýra­vernd­un­ar­sam­taka sem telja átta klukku­stundir hæfi­legt. Kaup­end­urnir eru bændur í við­kom­andi löndum sem ala grís­ina uns þeir eru komnir í hæfi­lega stærð og þyngd til slátr­unar.

Útlendingar borga hærra verð

Ástæður þess að dönsku grís­irnir eru jafneft­ir­sóttir og raun ber vitni eru einkum þær að þeir eru hraustir, kjöt­miklir og lausir við svína­pest sem herjar í mörgum löndum. Fyrir þetta eru erlendir kaup­endur til­búnir að borga hærra verð en danskir bændur geta vænst að fá í heima­land­inu.

Í við­tali við dag­blaðið Politi­ken sagð­ist bóndi á Jótlandi, sem elur árlega um 185 þús­und smá­grísi, geta fengið miklu hærra verð ef hann seldi alla grís­ina til útflutn­ings. Það vill hann aftur á móti ekki og seldi á þessu ári 25 þús­und grísi til útflutn­ings en hina 160 þús­und til ann­ars bónda sem elur þá í „hæfi­lega“ þyngd til slátr­unar, sem fer fram í Danmörku. Aðspurður sagði bónd­inn að hann hefði fengið um það bil 24 millj­ónum danskra króna, eða 470 millj­ónir íslenskar, meira ef hann seldi grís­ina til útflutn­ings „en ég læt ekki freist­ast af meiri pen­ingum“ sagði bónd­inn.

Á síð­ustu árum hafa 24 dönsk slát­ur­hús og kjöt­vinnslur orðið að hætta starf­semi og um það bil 9 þús­und starfs­menn misst vinn­una.

Framar í þessum pistli var nefnt að á þessu ári verði fluttar út um 16 millj­ónir grísa frá Danmörku, nokkru færri verður slátrað í Danmörku. Rétt er að nefna að Danir flytja all­mikið út af svína­af­urðum, bæði ferskum og frosnum.