Rétt öld frá réttarhöldunum yfir Hitler: Réttarríkið tapaði

Í dag, 27. mars 2024, er rétt öld frá því sak­born­ingur nokkur steig á fætur í rétt­ar­sal í München og hélt sína síð­ustu varn­ar­ræðu við það tæki­færi. Svo lauk þeim rétt­ar­höldum og dómur var kveð­inn upp nokkru síðar. Sak­born­ing­ur­inn, Adolf Hitler, var að vísu dæmdur sekur en refs­ingin var svo létt­væg að aug­ljóst þótti að dóm­ar­inn hefði í reynd tekið undir þau sjón­ar­mið Hitlers sem hann setti fram í þess­ari varn­ar­ræðu sinni fyrir 100 árum.

Hitler var þá 35 ára. Hann fædd­ist í Aust­ur­ríki 1889 en flutt­ist til Þýska­lands rétt áður en heims­styrj­öld braust út 1914 og þjón­aði í þýska hernum allt til stríðsloka 1918. Allt frá blautu barns­beini virð­ist hann hafa verið sann­færður um að hann væri fæddur mik­il­menni en því miður reynd­ist hann skorta hæfi­leika til að skara fram úr á þeim lista­brautum sem hann vildi helst leggja fyrir sig. Gerðist hann beiskur og bitur og eins og fleiri „von­svikin mik­il­menni“ varð hann sann­færður um að annað fólk væri sífellt að leggja stein í götu sína og þá helst Gyðingar.

Eftir stríðið upp­götv­aði Hitler loks hvar hæfi­leikar hans lágu. Hann reynd­ist inn­blás­inn ræðu­maður. Honum var afar gefið að sann­færa annað fólk um að hans skoð­anir væru hinar einu réttu. Og þar sem skoð­anir Hitlers fólust í þjóð­ern­is­of­stopa og Gyð­inga­hatri og að lyktum fas­isma, þá varð hann brátt innsti koppur í búri í flokki einum í München sem barist fyrir þvíum­líku.

Þýska nas­ista­flokknum.

Haustið 1923 lék allt á reiði­skjálfi í Þýska­landi. Þjóð­verjar höfðu hvorki náð sér and­lega né sam­fé­lags­lega eftir ósig­ur­inn í heims­styrj­öld­inni. Verð­bólga lék lausum hala svo heilar hjól­börur af pen­inga­seðlum dugðu ekki fyrir einum brauð­hleif. Gyðingum, útlend­ingum almennt og stríðs­skaða­bótum var kennt um allt illt. Þá tók Hitler þá áhættu að reyna að ræna völdum. Fyr­ir­mynd hans var ítalski fas­ista­leið­tog­inn Benito Mus­sol­ini sem hafði nokkru áður náð völdum á Ítalíu með einu snöggu áhlaupi.

En „bjór­kjallaraupp­reisn“ Hitlers og félaga í nóv­em­ber fór út um þúfur. Þeir voru hand­teknir og leiddir fyrir rétt en þá brá svo við að fas­ista­for­ing­inn náði að snúa rétt­ar­hald­inu sér í hag og not­aði það sem flug­skeyta­pall þaðan sem hann hélt uppi hörðum árásum á það þýska lýð­veldi, sem sett hafði verið á stofn eftir stríðið og var enn að reyna að fóta sig.

Og Weimar-lýð­veldið, eins og það var kallað, bar varla við að verja sig þegar til kom. Þennan síð­asta dag rétt­ar­halda, 27. mars 1924, hélt Hitler þrumu­ræðu af sak­born­inga­bekknum og kvaðst fyrst og fremst hafa skipu­lagt valdaránið til að koma í veg fyrir að hinir ill­skeyttu komm­ún­istar næðu völdum í Þýska­landi, líkt og í Rúss­landi.

En svo sagð­ist hann hafa „ætlað skapa í Þýska­landi þau skil­yrði sem ein gera okkur kleift að losa þá járn­krumlu óvina okkar sem hefur læst sig í okkur. Við vildum skapa reglu, kasta út afæt­unum [þetta var stikkorð yfir Gyðinga], hefja bar­áttu gegn þræls­hlekkjum hinna erlendu verð­bréfa­sala og þeirra útlensku pen­inga­afla [sem ráðskast með okkur], berj­ast gegn stjórn­mála­væð­ingu verka­lýðs­hreyf­ing­ar­innar, og það sem allra mik­il­væg­ast er: Berjast fyrir þeirri æðstu og virð­ing­ar­verð­ustu skyldu sem við Þjóð­verjar þekkjum, en það er skylda okkar til að bera vopn og halda úti her. Og nú spyr ég ykkur: Er það sem við vildum virki­lega land­ráð?“

Ekki fór milli mála að sú gamla yfir­stétt sem enn fór með mest­öll völd í Þýska­landi, og þar á meðal í rétt­ar­kerf­inu, hafði samúð með mál­stað Hitlers. Hann hafði farið með vopnum gegn rík­inu og fyrir það varð nátt­úr­lega að dæma hann, en dóm­ur­inn hljóð­aði aðeins upp á fimm ára fang­elsi og svo var hann lát­inn laus í des­em­ber og hafði þá aðeins setið inni í rúmt ár sam­tals. 

Og hafði reyndar lifað í vellyst­ingum í fang­els­inu og notað tím­ann til að lesa rit­ara sínum fyrir ævi­sögu sína og stefnu­skrá, Mein Kampf.

Í fang­els­inu sann­færð­ist Hitler um að vopnað valda­rán væri ekki rétta leiðin til að tryggja sér völd. Slíkt væri hættu­spil og gæti endað alla vega en hæfi­leikar hans fólust sem fyrr segir í að tala, og að tala fólk til liðs við sig.

Og þá hæfi­leika skyldi hann nota til að ná völdum — með lýð­ræð­is­legum hætti.

Þó hann væri í reynd að nota mask­ínur lýð­ræð­is­ins til að krefj­ast þess að lýð­ræðið yrði aflagt.

Rétt­ar­höldin í München og hinn fislétti dómur og huggu­lega með­ferð sem Hitler naut þar fyrir 100 árum, og síðan í fang­els­inu, eru eft­ir­leiðis aðvör­un­ar­bjalla fyrir sér­hvert lýð­ræð­is­ríki.

***