Mat­væla­stofnun hefur gefið út svarta skýrslu um laxalúsafar­ald­ur­inn hjá Arctic Fish og Arn­ar­laxi í Tálkna­firði nú í haust. Far­ald­ur­inn er án hlið­stæðu hér á landi. Í skýrsl­unni segir meðal ann­ars að lax­eld­is­fyr­ir­tækin hafi verið illa búin undir lúsafar­ald­ur­inn. „Magn laxalúsar í Tálkna­firði í októ­ber 2023 var meira en sést hefur áður hér­lendis. Þetta aukna lúsa­á­lag hafði mjög slæm áhrif á vel­ferð fisks­ins og voru afleið­ing­arnar umfangs­miklar. Ljóst er að rekstr­ar­að­ilar hafa verið illa búnir til þess að verj­ast miklu magni af laxa­lús og leiða má að því líkur að áhrif laxalús­ar­innar hafi verið van­metin. Reglu­verkið hefur ekki verið nægj­an­lega skýrt til þess að tryggja það að rekstr­ar­að­ilar við­hafi öfl­ugar for­varnir og skjót við­brögð þegar mik­illar lúsar verður vart.“

Laxalúsafar­ald­ur­inn hjá Arn­ar­laxi og Arctic Fish á Vest­fjörðum vakti mikla athygli á seinni hluta síð­asta árs eftir að kajaka­ræð­ar­inn Veiga Grét­ars­dóttir náði myndum af sár­ugum og dauðum eld­is­löxum í sjó­kvíum síð­ar­nefnda fyr­ir­tæk­is­ins í Tálkna­firði. Heim­ildin birti þessar myndir í byrjun nóv­em­ber. Um var að ræða fyrsta slíka far­ald­ur­inn hér á landi.

Laxalúsin étur roðið á lax­inum þannig að sár mynd­ast og bakt­er­íur kom­ast í sárin og stækka þau; lax­arnir verða svo veik­burða vegna þessa og drep­ast á end­anum ef þeim er ekki slátrað áður en til þess kemur. 

Laxalúsin leiddi til þess að rúm­lega 2 millj­ónir eld­is­laxa drápust eða var fargað hér á landi í októ­ber og nóv­em­ber í fyrra sam­kvæmt Mæla­borði fisk­eldis hjá MAST. Þetta var um helm­ing­ur­inn af öllum afföllum hjá íslenskum sjó­kvía­eld­is­fyr­ir­tækjum í fyrra en þau námu 4,5 milljón fiskum yfir árið. 

Vöktu alþjóð­lega athygliMyndir Veigu Grét­ars­dóttur af sár­ugum og dauðum eld­is­löxum vegna laxalúsar vöktu alþjóð­lega athygli í fyrra.

Mynd: Heiða Helga­dóttir

Meiri viðbúnaður og nýr lagarammi

Til­lög­urnar sem Mat­væla­stofnun gerir í skýrsl­unni er að lax­eld­is­fyr­ir­tækin verði með­vit­aðri um mögu­leik­ann á slíkum laxalúsafar­aldri í fram­tíð­inni. „Mat­væla­stofnun telur að hægt hefði verið að koma í veg fyrir umrædda atburði ef við­brögð rekstr­ar­að­ila og við­bragðs­á­ætl­anir hefðu verið sam­ræmd­ari og ítar­legri. Þá hefði þurft að sam­ræma lyfja­val við með­höndlun og vinna mark­visst saman að úrbótum á ástand­inu. Þar að auki hefði þurft að samnýta búnað og mann­skap rekstr­ar­að­ila, svo vinna hefði mátt mark­visst að aðgerðum. Rekstr­ar­að­ilar þurfa að hafa sam­ræmdar við­bragðs­á­ætl­anir og samnýta búnað og starfs­fólk, þegar upp koma krefj­andi aðstæður sem þessar.“

Þá telur stofn­unin að Alþingi þurfi að breyta þurfi lögum um lax­eldi á Íslandi þannig að komið verði í veg fyrir að sam­bæri­legir atburðir end­ur­taki sig. „Nauð­syn­legt er að breyta lagaum­hverfi á þann hátt að settur verði heild­stæður rammi fyrir varnir gegn sjúk­dómum og sníkju­dýrum í fisk­eldi, með það að leið­ar­ljósi að áhersla verði sett á fyr­ir­byggj­andi aðgerðir og skjót við­brögð, sem stuðlar að sjálf­bæru og ábyrgu fisk­eldi. Mik­il­vægt er að efla rann­sóknir á líf­fræði laxalúsar á Íslandi, til þess að fá betri þekk­ingu á sam­spili laxalúsar í umhverf­inu og áhrif hennar á fisk í sjó­kvía­eldi og villtri nátt­úru.“

Meira en 100 lýs

Í kjöl­farið á birt­ingu mynda Veigu Grét­ars­dóttur í byrjun nóv­em­ber héldu fjöl­miðlar áfram að fjalla um laxalús­ina. Í ljós kom að meira en 100 laxa­lýs fund­ust á sumum af eld­is­löx­unum hjá Arctic Fish í Tálkna­firði sem drápust eða þurfti að farga vegna fyrsta lúsafar­ald­urs­ins sem komið hefur upp í íslensku sjó­kvía­eldi. Þetta kom fram í tölum sem Mat­væla­stofnun (MAST) sendi Heim­ild­inni á grund­velli gagna­beiðni. Laxalýs á fiskum í kvíum eru taldar reglu­lega; starfs­menn eld­is­fyr­ir­tækja háfa þá lax­ana, svæfa þá, telja lýsnar á þeim og setja svo aftur í sjó­inn. 

Um var að ræða tölur um fjölda lúsa úr sex sjó­kvíum Arctic Fish í Hvanna­dal í Tálkna­firði. Þessar tölur voru meðal ann­ars frá mæl­ingum í viku 40, segir í svari MAST, eða frá 2. til 8. októ­ber. Þá fund­ust rúm­lega 96 lýs á löx­unum að með­al­tali.