Svandís: Vertíðin fer af stað á morgun

Svandís Svav­ars­dóttir mat­væla­ráð­herra hefur ákveðið að hval­veiðar megi halda áfram á morgun en undir veru­lega auknu og strang­ara eft­ir­liti. Þetta til­kynnti hún á sum­ar­fundi rík­is­stjórn­ar­innar á Egils­stöðum í morgun. Svandís mun í dag setja nýja reglu­gerð sem felur í sér ítar­legar og hert­ari kröfur til veiði­bún­aðar, veiði­að­ferða og aukið eft­ir­lit. Skil­yrðin snúa m.a. að þjálfun, fræðslu, veiði­bún­aði og veiði­að­ferðum.

Svandís rök­styður ákvörðun sína með því að vísa í nið­ur­stöður starfs­hóps sem hún skip­aði í sumar og gaf út skýrslu sína í byrjun viku. Þar hafi komið fram „all margar hug­myndir“ sem væru til þess fallnar að fækka „frá­vikum“ við hval­veiðar. „Þannig að ver­tíðin fer af stað á morgun með ítar­legum skil­yrðum,“ sagði hún við blaða­menn eftir rík­is­stjórn­ar­fund­inn.

Samkvæmt reglu­gerð­inni munu Mat­væla­stofnun og Fiski­stofa vinna saman að eft­ir­liti með veið­unum. Ráðgert er að stofn­an­irnar sendi ráðu­neyt­inu skýrslu við lok veiði­tíma­bils þar sem dregnar eru saman helstu nið­ur­stöður eft­ir­lits með hval­veiðum 2023.

Svandís stöðv­aði veiðar Hvals hf. á lang­reyðum tíma­bundið í júní í kjöl­far þess að fagráð um vel­ferð dýra komst að þeirri nið­ur­stöðu að veiði­að­ferðir sam­ræmd­ust ekki ákvæðum dýra­vel­ferð­ar­laga. Ekki væri unnt með núver­andi aðferðum að tryggja vel­ferð dýra við aflífun.

Sum­ar­fundurFundur rík­is­stjórn­ar­innar, þar sem Svandís Svav­ars­dóttir mat­væla­ráð­herra kynnti ákvörðun sína um fram­hald hval­veiða, fór fram á Egils­stöðum í morgun.

Mynd: Aust­ur­frétt/Gunnar

Hvalur hf. fékk síð­ast útgefið leyfi sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra til veiða á lang­reyðum árið 2019 og gildir það til ára­móta.

Andstaða við veiðar aukist hratt

Á þessum tíma hefur við­horf lands­manna til veið­anna breyst mikið, sér­stak­lega síð­ustu mán­uði. Ný skoð­ana­könnun sem Maskína fram­kvæmdi fyrir Nátt­úru­vernd­ar­sam­tök Íslands sýnir að and­staða við hval­veiðar hefur auk­ist um sjö pró­sentu­stig, frá 35% í maí 2022 í 42% nú í ágúst. Stuðn­ingur við hval­veiðar hefur minnkað úr 33% í 29% á sama tíma­bili. Karlar hafa verið hlynnt­ari veið­unum en konur en milli maí í fyrra og í ágúst nú hefur sá stuðn­ingur dreg­ist saman um 10 pró­sentu­stig, úr 48 pró­sent í 38.

Vinstri græn hafa allt frá árinu 2015 haft það í stefnu sinni að leggj­ast „ein­dregið  gegn hval­veiðum við Íslands­strendur“. Við veið­arnar, sagði í ályktun lands­fundar þetta ár, „er beitt ómann­úð­legum veiði­að­ferðum til að við­halda áhuga­máli örfárra útgerð­ar­manna. Háum upp­hæðum af opin­beru fé hefur verið kastað á glæ til að styrkja þessa áhuga­menn um hval­veiðar. Nú er mál að linni“. Þessi stefna flokks­ins var ítrekuð á flokks­ráðs­fundi hans nú í ágúst.

Í brennidepli

Hval­veiðar hafa verið mikið í umræð­unni síð­ustu miss­eri. Í febr­úar í fyrra skrif­aði Svandís grein í Morg­un­blaðið þar sem fram kom að hún teldi fátt rök­styðja að heim­ildir til hval­veiða yrðu end­ur­nýj­aðar. Nokkrum vikum síðar voru tvö hval­veiði­skip Hvals hf. farin út á sjó til veiða sem höfðu þá ekki verið stund­aðar tvö ár á undan.

MæðurEllefu kýr með fóstri voru veiddar á ver­tíð­inni síð­asta sumar. Fóstrin voru skorin úr kviði dýr­anna og rann­sökuð.

Mynd: Hard to port

Dýra­vernd­un­ar­sam­tökin Hard to Port fylgd­ust náið með veið­unum og mynd­uðu á fyrstu vikum ver­tíð­ar­innar ítrekað þegar lang­reyðar voru dregnar á land í Hval­stöð­inni í Hval­firði með marga skutla í sér – suma sem höfðu ekki sprungið. Þá mynd­uðu sam­tökin einnig starfs­menn Hvals hf. að fjar­lægja fóstur úr kviði dýr­anna.

Í kjöl­far frétta af þessu setti mat­væla­ráð­herra reglu­gerð um aukið eft­ir­lit með veið­unum sem m.a. fól í sér mynda­véla­eft­ir­lit um borð í hval­veiði­bát­unum. Meðal ann­ars á því eft­ir­liti byggði skýrsla Mat­væla­stofn­unar um veiðar sum­ars­ins 2022 sem gefin var út í maí síð­ast­liðnum.

Afhjúpun í skýrslu MAST

Nið­ur­staða stofn­un­ar­innar var sú að veiðar á stór­hvelum sam­ræmd­ust ekki mark­miðum laga um vel­ferð dýra. Í skýrsl­unni kom m.a. fram að af þeim 148 lang­reyðum sem voru veiddar á ver­tíð­inni voru 36 (24%) skotnar oftar en einu sinni. Þar af voru fimm skotnar þrisvar og fjórar skotnar fjórum sinnum. Dauða­stríð tveggja þeirra stóð í 1-2 klukku­stundir.

Í öðru til­vik­inu stóð eft­ir­för áhafnar hval­veiði­skips­ins fram í myrkur og á mynd­böndum sem Heim­ildin fékk afhent sést að sex sprengju­skutlum var skotið að dýr­inu sem synti sært um, kaf­aði og blés. „Því var um mjög langt dauða­stríð að ræða og ætla má með miklum þján­ingum áður en [dýrið] drapst,“ sagði í eft­ir­lits­skýrslu MAST um þetta til­tekna atvik.

Einum hval með skutul í bak­inu var veitt eft­ir­för í 5 klukku­stundir án þess að hval­veiði­mönnum tæk­ist að aflífa hann. Skot geig­uðu, skutlar sprungu ekki og dýr áttu það til að sær­ast í fyrstu skotum og slíta sig svo laus áður en þau voru hæfð að nýju.

Ekki í anda laga en lögin ekki brotin

Síðasta sumar veiddu starfs­menn Hvals hf. svo að minnsta kosti eina mjólk­andi lang­reyð­arkú, sem þýðir að hún hefur verið með kálf á spena. Sá hefur lík­lega ekki lifað lengi án móður sinnar. Ellefu kýr með fóstri voru veiddar. Sum þeirra höfðu náð um það bil 2/3 fæð­ing­ar­stærðar sinnar.

MAST taldi þrátt fyrir þetta allt saman að við veið­arnar hefði verið beitt „bestu þekktu aðferðum“ miðað við þær aðstæður sem veiðar á lang­reyðum eru stund­aðar við og því hefðu ákvæði um veiðar í lögum um vel­ferð dýra ekki verið brotin.

Skýrslan vakti mikil við­brögð og Svandís sagði nið­ur­stöður hennar „slá­andi“. Í sama streng tók t.d. Stefán Vagn Stef­áns­son, þing­maður Fram­sókn­ar­flokks­ins og for­maður atvinnu­vega­nefndar.

Á veiðumStilla úr mynd­bandi sem tekið var upp af veið­unum síð­asta sumar.

Mannúðleg aflífun ekki möguleg

Næsta skref var að fá fagráð um vel­ferð dýra, sem starfar sam­kvæmt lögum um dýra­vel­ferð, til að rýna í málið og svara þeirri spurn­ingu hvort hægt sé yfir höfuð að standa þannig að veiðum á stór­hvelum að aflífun með mann­úð­legum hætti sé tryggð, líkt og lög gera ráð fyrir.

Nið­ur­staða fagráðs­ins lá fyrir um miðjan júní og var afger­andi: Sú veiði­að­ferð sem beitt er við veiðar á stór­hvelum sam­ræm­ast ekki ákvæðum dýra­vel­ferð­ar­laga. Ekki sé hægt að upp­fylla þau skil­yrði sem nauð­syn­leg eru til að tryggja vel­ferð dýra við aflífun.

Stopp!

Svandís tók þegar í stað þá ákvörðun að stöðva hval­veiðar tíma­bundið, til ágúst­loka, á meðan þeim spurn­ingum væri m.a. svarað hvort að mögu­legt væri að bæta eða breyta veiði­að­ferð­unum með þeim hætti að þær upp­fylltu dýra­vel­ferð­ar­lög.

Þessi ákvörðun hennar, sem lá fyrir dag­inn áður en hval­veiði­ver­tíðin átti að hefj­ast, var harð­lega gagn­rýnd, m.a. af þing­mönnum Sjálf­stæð­is­flokks­ins. Bjarni Bene­dikts­son, for­maður flokks­ins og fjár­mála­ráð­herra í rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dóttur, sagði ákvörð­un­ina hafa sett stjórn­ar­sam­starfið „í loft upp“.

Villt dýrLang­reyðar eru risa­stór dýr sem ferð­ast langa vegu um heims­ins höf á hverju ári. Þær geta náð 70-90 ára aldri að minnsta kosti.

Mynd: Shutterstock

Óljós niðurstaða starfshóps

Eftir að Svandís hafði sett hið tíma­bundna hval­veiði­bann á, bann sem átti að standa til ágúst­loka á meðan málin yrðu skoðuð ofan í kjöl­inn, skip­aði hún starfs­hóp sem skoð­aði m.a. til­lögur Hvals hf. að bættum veiði­að­ferðum. Þær sneru m.a. að þjálfun áhafna, breyt­inga á púð­ur­sam­setn­ingu í sprengiskutlum, létt­ari línu í skutl­ana og nýs miðs byss­anna með ljósi.

Nið­ur­staða hóps­ins lá loks fyrir í byrjun vik­unnar og var sú að mögu­legt væri að bæta veiði­að­ferð­irnar og „ekki unnt að úti­loka“ að veiðar með breyttum aðferðum væru betur til þess fallnar en eldri aðferðir að fækka frá­vikum væri litið til „mögu­legra sam­legð­ar­á­hrifa þeirra“. Nið­ur­staðan var því hvorki afger­andi né sér­stak­lega skýr.

Þá var komið að ákvörðun ráð­herra. Yrði hval­veiði­bannið fram­lengt eða ekki? Væri nauð­syn­legt að skjóta þá eða ekki?

Og sú ákvörðun liggur nú fyrir. Vertíðin hefst á morgun, segir Svandís.