Jan Dismas Zelenka fædd­ist í Bæheimi árið 1679 og var uppi til árs­ins 1745. Hann stund­aði tón­list­ar­nám í Jesúíta­skól­anum í Clementinum í Prag og einnig í Vín­ar­borg, m.a. hjá Johann Josef Fux, en starfsævi sinni varði hann að mestu við hirð­hljóm­sveit­ina Dresden þangað sem hann flutti 1711 og þar sem hann lék á violone, fyr­ir­renn­ara kontra­bass­ans. Arfleifð Zelenka er rúm­lega 200 tón­verk, meiri­hluti þeirra af trú­ar­legum toga samin mörg hver fyrir kaþ­ólsku hirð­kirkj­una í Dresden.

Vitað er að Bach hélt mikið upp á Zelenka og tón­list hans og hitt­ust þeir a.m.k. einu sinni þegar Bach heim­sótti Dresden árið 1736. Eins og ger­ist þá fellur á annað meðan hitt er pússað og það gerð­ist með tón­list þeirra félaga en lítið fór fyrir verkum Zelenka þar til hin öfl­uga barokk-end­ur­vakn­ing hófst fyrir nokkrum ára­tugum.

Enn eru að finn­ast hand­rit af óþekktum verkum eða verkum sem vitað var að samin hefðu verið en talin glötuð að eilífu og svo er með ýmis verk Zelenka. Eitt slíkt hand­rit fannst í fyrra og það voru Kjartan Ósk­ars­son og Jóhannes Ágústs­son, sem varið hafa löngum stundum við rann­sóknir á gömlum hand­ritum, sem fundu nítj­ándu aldrar hand­rit af einu verki Zelenka, sem talið var að væri glatað, nema fyrsti þátt­ur­inn sem varð­veittur er í Dresden.

Ánægjulegt að verkið sé komið í umferð

Verkið sem um ræðir er Statio Quadruples Pro Processione Theophonica, eða Fjórar stöðvar fyrir helgi­göngu með trú­ar­söngvum, og var það fyrsta verkið á efn­is­skrá tón­leik­anna í Skál­holti þann 9. júlí. Verkið er skrifað fyrir átta söngv­ara og fylgi­rödd eða orgel, selló og kontra­bassa eða þannig hljóm­aði það á tón­leik­unum. Þetta var magnað upp­haf og var stór­kost­legt að hlýða á radd­irnar átta (allir ofantaldir söngv­arar nema Álf­heiður Erla) feta sig af öryggi  í gegnum krefj­andi, kontra­punktískt verkið með sjálf­stæði radd­anna að leið­ar­ljósi án þess þó að nokkurn tím­ann yrði það að ein­hverri kakó­fóníu sem segir ýmis­legt um hæfi­leika Zelenka og sömu­leiðis söngv­ar­anna.

Það er ánægju­legt að þetta verk sé nú komið í umferð og eflaust eiga margir fleiri flytj­endur og áheyr­endur eftir að taka því fagn­andi. 

Veisla frá upphafi til enda

Verkið sem hljóm­aði þar á eftir var allt ann­ars eðlis, Immisit Dominus Pesti­lentiam, páska­kantata í níu þáttum frá árinu 1709 fyrir ein­söngv­ara, kór og hljóm­sveit. Ótrúlega fal­legt verk þar sem ein­söngv­arar eru paraðir smekk­lega með mis­mun­andi hljóð­færum. Í þætt­inum Recordare, Domine kall­að­ist þýski kontra­ten­ór­inn David Erler á við víólu og chalumeau, sem er fyr­ir­renn­ari nútíma klar­inettu og var fag­lega leikið á af Kjartani Ósk­ars­syni. Í Orate pro me, lacrimae, söng Álf­heiður Erla á móti flautu, sem stjórn­and­inn Jana Sem­er­á­dová lék á og í Parcite boni ang­eli söng Benedikt með fiðlum. Oddur Arnþór átti fal­legt recitativo og einnig dúett með David Erler (Clamate, guttae sangu­inis). Á milli hljóm­uðu kröftugir og fal­legir kór­kaflar en ein­söngv­ar­arnir sungu kórparta þegar þeir voru ekki í ein­söngs­hlut­verk­inu.

Það verður að segj­ast að flutn­ing­ur­inn á verk­inu var veisla frá upp­hafi til enda.

Ein­söngv­ar­arnir allir voru dásam­legir, kór­inn fylltur og fal­legur og hljóm­sveitin örugg og hlý. Stjórn­and­inn Jana Sem­er­á­dová er á heima­velli hvað við­kemur tón­list landa síns, enda hefur hún hljóð­ritað verk hans með hljóm­sveit sinni, Collegium Marianum, m.a. þessa páska­messu, þar sem kontra­ten­ór­inn Erler kemur einnig við sögu. Það var unun að fylgj­ast með henni stýra hópnum en það gerði hún með öllum lík­am­anum, fal­legar hreyf­ingar hennar voru eins og dans og juku á heild­ar­á­hrif tón­list­ar­innar þar sem hún hafði alla þræði í hendi sér. 

Ætlunarverk Zelenka náð

Lokaverk tón­leik­anna var Litanei Lauret­anae „Consolatrix Afllictorum" frá árinu 1744, sem Zelenka samdi fyrir vel­unn­ara sinn, Maríu Jósefu, drottn­ingu Póllands og kjör­fur­stynju Saxlands, þegar hún var að jafna sig á erf­iðum veik­indum. Und­ur­fag­urt verk, eins konar bæn eða ákall um huggun fyrir hina veik­burða eins og tit­ill­inn gefur til kynna. Líkt og í hinum verk­unum tveimur fóru flytj­endur á kostum, kór­inn svo fal­legur og í full­komnu jafn­vægi við hljóm­sveit. Álf­heiður Erla geisl­aði hreint og beint í sópran­hlut­verk­inu þannig að manni fannst næstum eins og að eitt augna­blik hefði maður lyfst upp á annað og hærra til­veru­stig þar sem sárs­auki og áhyggjur eiga engan til­veru­rétt og þar með ætl­un­ar­verki Zelenka náð.

Þetta voru lokatón­leikar Sum­ar­tón­leika í Skál­holti þetta árið, eða næst­síð­ustu því þessi efn­is­skrá var leikin á öðrum tón­leikum á sunnu­deg­inum 10. júlí. Það var fjöl­menni í kirkj­unni á laug­ar­dags­kvöld­inu og mér skilst að kirkjan hafi verið troð­full á síð­ari tón­leik­unum. Þetta er fyrsta hátíðin sem Benedikt Krist­jáns­son stýrir og af þessum tón­leikum að dæma fer hann vel af stað í hlut­verki sínu og vert að óska honum til ham­ingju og vel­farn­aðar með næstu hátíðir, sem verður spenn­andi að fylgj­ast með.