Seðla­­­banki Íslands hefur hækkað stýri­vexti sína upp í 7,5 pró­sent. Þetta er í tólfta sinn í röð sem bank­inn hækkar vexti, en þeir voru 0,75 pró­sent í maí 2021. Fyrir vikið eru íbúða­lána­vextir hærri en þeir hafa verið í tólf ár, eða frá árinu 2010, skömmu eftir banka­hrunið þegar enn var verið að end­­­­ur­reisa föllnu bank­ana og íslenskt atvinn­u­líf, með til­heyr­andi hærri greiðslu­byrði fyrir heim­ili í land­inu. Eftir nýj­ustu stýri­vaxta­hækk­un­ina er við­búið að slíkir vextir muni hækka enn á ný.

Í yfir­lýs­ingu pen­inga­stefnu­nefndar Seðla­banka Íslands segir að verð­bólgu­þrýst­ingur haldi áfram að aukast og verð­hækk­anir ná til æ fleiri þátta. „Verð­bólga mælist nú 10,2 pró­sent og und­ir­liggj­andi verð­bólga er 7,2 pró­sent. Verð­bólgu­vænt­ingar til lengri tíma eru enn vel yfir mark­miði og raun­vextir bank­ans hafa lækkað frá síð­asta fundi nefnd­ar­innar. Útlit er fyrir að verð­bólga verði meiri á næst­unni en spáð var í febr­úar þótt hægt hafi á hús­næð­is­mark­aði.“

Hag­vöxtur hafi verið mik­ill í fyrra og vel umfram það sem þjóð­ar­bú­skap­ur­inn geti staðið undir til lengdar. Innlend eft­ir­spurn hafi auk­ist meira en gert var ráð fyrir í febr­úar og vís­bend­ingar séu um að hún hafi verið kröft­ugri í árs­byrjun en talið var. Spenna á vinnu­mark­aði sé jafn­framt tölu­verð. „Við þessar aðstæður er mik­il­vægt að koma í veg fyrir víxl­verkun hækk­andi launa og verð­lags, sér­stak­lega þegar litið er til mik­illar spennu í þjóð­ar­bú­inu og kom­andi kjara­samn­inga. Pen­inga­stefnu­nefnd mun beita tækjum sínum til að tryggja betra jafn­vægi í þjóð­ar­bú­skapnum og koma verð­bólgu í mark­mið.“

Vaxtabyrði bítur heimilin fast

Áætlað er, sam­kvæmt nýbirtum tölum Hagstofu Íslands, að vaxta­gjöld heim­ila hafi auk­ist um 35,5 pró­sent á árinu 2022. Það skýrist bæði af því að heim­ilin juku í heild við útlán sín en einnig vegna hækk­unar á vöxtum. Stýri­vextir Seðla­banka Íslands hækk­uðu úr 1,75 pró­sent í 5,75 pró­sentu­stig á síð­asta ári, með til­heyr­andi áhrifum á vexti íbúða­lána.  Vegnir með­al­vextir útistand­andi óverð­tryggðra íbúða­lána með breyti­lega vexti voru 7,76 pró­sent í jan­úar síð­ast­liðnum og höfðu þá ríf­lega tvö­fald­ast frá því að vextir voru lægstir á árinu 2021, en þá voru þeir 0,75 pró­sent. 

Stýri­vextir Seðla­banka Íslands eru nú orðnir 7,5 pró­sent, 1,75 pró­sentu­stigi hærri en þeir voru í jan­úar, og vaxta­byrði heim­ila mun aukast í beinu sam­hengi við þá stöðu. 

Vaxta­gjalda­hækk­an­irnar leggj­ast þyngst á þau heim­ili sem eru með óverð­tryggð lán á breyti­legum vöxtum. Samkvæmt nýj­ustu birtu mán­að­ar­skýrslu Húsnæðis- og mann­virkja­stofn­unar (HMS) hefur afborgun af 50 millj­óna króna óverð­tryggðu íbúða­láni á breyti­legum vöxtum hækkað um 155.375 krónur á mán­uði, upp í 344 þús­und krónur, frá því í apríl 2021. 

Um fjórð­ungur allra íbúða­lána eru óverð­tryggð. Þar af ber rúmur helm­ingur fasta vexti, eða lán upp á 707 millj­arða króna. Af þeim stabba eru lán upp á næstum 600 millj­arða króna, sem hafa verið á föstum vöxtum, að losna á næstu þremur árum. Þar af rennur bindi­tími lána upp á 74 millj­arða króna út á þessu ári.

Toppnum var ekki náð

Ásgeir Jóns­­son seðla­­banka­­stjóri lét hafa eftir sér þegar vextir voru hækk­aðir í 5,75 pró­sent í októ­ber 2022 að toppnum á vaxta­hækk­un­ar­ferl­inu væri mögu­lega náð. Mánuði síðar voru vext­irnir hins vegar hækk­aðir aftur, nú upp í sex pró­sent. Þá sagði Ásgeir að sú hækkun ætti að vera nóg til að ná verð­bólgu niður í mark­mið, sem er 2,5 pró­sent, á ásætt­an­legum tíma. Boltinn væri hjá aðilum vinnu­mark­að­ar­ins og rík­is­vald­inu. 

Um 80 pró­sent af almenna vinnu­mark­aðnum, sem var með samn­inga lausa í fyrra­haust, samdi til skamms tíma við Samtök atvinnu­lífs­ins um kjara­samn­inga á síð­asta ári sem gilda út jan­úar 2024. Á þessu ári hefur Efling bæst við þá sem samið hafa með þessum hætti.

Fjárlög voru hins vegar afgreidd með 120 millj­arða króna halla, sem var umtals­vert meiri halli en gert hafði verið ráð fyrir í fjár­laga­frum­varp­inu þegar það var lagt fram í sept­em­ber 2022. Þá var hall­inn áætl­aður 89 millj­arðar króna. Í nýlega birtu áhættu­mati vegna fram­kvæmdar fjár­laga yfir­stand­andi árs boð­aði Bjarni Bene­dikts­son, fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, að gjöld vegna vaxta­kostn­aðar verði 27 millj­örðum krónum hærri en gert var ráð fyrir og að kostn­aður við ýmsa rík­is­að­ila muni kosta 12,2 millj­örðum krónum meira en áætlað var. Því liggur fyrir að gjalda­hlið rík­is­fjár­mála hefur verið að vaxa. 

Bjarni mun kynna fimm ára fjár­mála­á­ætlun rík­is­stjórn­ar­innar í næstu viku.