Það viðrar vel til átaka á Alþingi

Þingmenn snúa aftur til form­legra starfa í næstu viku þegar nefnd­ar­fundir hefj­ast að nýju eftir rúm­lega mán­að­ar­langt jóla­frí. Fyrsti þing­fundur árs­ins er svo áætl­aður 23. jan­úar, eftir tíu daga. 

Rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dóttur fer inn í kom­andi vor­þing í stöðu sem hún er óvön. Stjórnin naut stuðn­ings umtals­verðs meiri­hluta þjóð­ar­innar frá því snemma árs 2020 og fram í mars á síð­asta ári og mæld­ist meðal ann­ars með yfir 60 pró­sent stuðn­ing eftir síð­ustu kosn­ingar. Í tíu mán­uði hefur hún hins vegar notið stuðn­ings minni­hluta þjóð­ar­innar og í síð­ustu könnun Gallup sögð­ust 47 pró­sent styðja hana. 

Flokk­arnir sem mynda rík­is­stjórn­ina; Vinstri græn, Sjálf­stæð­is­flokkur og Fram­sókn­ar­flokkur, fengu 54,3 pró­sent atkvæða í síð­ustu kosn­ingum. Framan af kjör­tíma­bil­inu mæld­ist sam­eig­in­legt fylgi þeirra yfir 50 pró­sentum. Það breytt­ist í apríl í fyrra, í kjöl­far söl­unnar á 22,5 pró­sent hlut rík­is­ins í Íslands­banka í lok­uðu útboði. Síðan þá hefur sam­eig­in­lega fylgið oft­ast verið að mæl­ast 45 til 46 pró­sent. Í síð­ustu Gallup-könnun, sem birt var í upp­hafi árs, var það komið niður í 42,7 pró­sent. Það hefur ekki mælst minna síðan fyrir kór­ónu­veiru­far­ald­ur­inn. Fylgi Vinstri grænna, 6,8 pró­sent, hefur aldrei mælst minna í Gallup-könnun og Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn hefur ekki mælst minni á þessu kjör­tíma­bili en hann gerir nú. 

Við þessar aðstæður mun rík­is­stjórnin takast á við fjöl­mörg flókin og erfið verk­efni sem sum hver eru þess eðlis að ekki er ein­ing innan ein­stakra stjórn­ar­flokka um hvernig eigi að leysa þau, hvað þá milli þeirra.

Útlendingamál verða ríkisstjórninni erfið

Ekki tókst að afgreiða umdeilt útlend­inga­frum­varp Jóns Gunn­ars­sonar dóms­mála­ráð­herra á haust­þingi. Til þess að ljúka þing­störfum var samið um að fresta afgreiðslu máls­ins fram yfir ára­mót og er búist við að það fari í aðra umræðu síðar í þessum mán­uði. Þetta er í fimmta sinn sem frum­varpið, í ein­hverri mynd, er til umræðu í þing­inu. 

Ýmis atriði í frum­varp­inu hafa verið gagn­rýnd, ekki síst sú boð­aða breyt­ing að grunn­þjón­usta til umsækj­enda um alþjóð­lega vernd verði felld niður 30 dögum eftir að end­an­leg ákvörðun á stjórn­sýslu­stigi um umsókn hans til verndar liggur fyr­ir, en Sam­tök íslenskra sveit­ar­fé­laga sögð­ust til dæmis telja að sú breyt­ing hefði í för með sér fjölgun heim­il­is­lausra á Íslandi, aukið álag á félags­þjón­ustu sveit­ar­fé­laga og auk­inn kostnað fyrir sveit­ar­fé­lög­in.

Málið mætir and­stöðu hjá stærstum hluta stjórn­ar­and­stöð­unnar og fyrir liggur að það er erfitt rík­is­stjórn­inni, sér­stak­lega vegna and­stöðu innan gras­rótar Vinstri grænna við þær breyt­ingar sem lagðar eru til. Jón Gunn­ars­son hefur sótt það fast að afgreiða frum­varpið en hann á ekki mik­inn tíma eftir sem ráð­herra. Guðrún Haf­steins­dóttir reiknar með að taka við af honum í mars.

Tilraun til að einfalda uppbyggingu vindorkuvera

Víða um land eru uppi áform um upp­bygg­ingu vind­orku­vera. Land­vernd áætlar að kost­irnir sem verið sé að vinna að séu um 40 tals­ins og að áætlað sé að þeir fram­leiði þrjú til fjögur þús­und mega­vött af orku. 

Flest verk­efnin eru á vegum einka­að­ila, og mörg hver eru fjár­mögnuð af erlendum aðilum, þótt stærstu verk­efnin, og þau sem eru komin lengst, séu á for­ræði Lands­virkj­unar. 

Samkvæmt þing­mála­skrá rík­is­stjórn­ar­innar á Guð­laugur Þór Þórð­ar­son umhverfis-, orku- og lofts­lags­ráð­herra að leggja fram frum­varp með til­lögum um lag­ara­mma í kringum nýt­ingu vind­orku með það að mark­miði að ein­falda upp­bygg­ingu vind­orku­vera í mars, eða eftir örfáar vikur. Þetta er í sam­ræmi við stjórn­ar­sátt­mála stjórn­ar­innar, en í honum segir að með lög­unum eigi að verða lögð áhersla á að „vind­orku­ver bygg­ist upp á afmörk­uðum svæðum nærri tengi­virkjum og flutn­ings­línum þar sem unnt verður að tryggja afhend­ingar­ör­yggi og lág­marka umhverf­is­á­hrif. Stefna verður mörkuð um vind­orku­ver á haf.“

Guð­laugur Þór skip­aði Hilmar Gunn­laugs­son hæsta­rétt­ar­lög­mann, Björt Ólafs­dótt­ur, fyrr­ver­andi umhverf­is­ráð­herra og Kol­bein Ótt­ars­son Proppé, fyrr­ver­andi þing­mann, í starfs­hóp í fyrra­sumar og fól þeim að und­ir­búa laga­setn­ing­una. Þau eiga að skila til­lögum til ráð­herra fyrir 1. febr­úar næst­kom­andi. Þeim til­lögum hefur þó enn ekki verið skilað.

Meðal þess sem hópnum var falið að skoða er hvort vind­orku­kostir eigi áfram að heyra undir lög um ramma­á­ætlun eða hvort setja eigi sér­lög.

Tekið var fram að mik­il­vægt væri að breið sátt ríki um upp­bygg­ingu vind­orku­vera og til­lit yrði tekið til sjón­rænna áhrifa, dýra­lífs og nátt­úru; einnig að taka verði afstöðu til gjald­töku fyrir slíka nýt­ingu.

Hver á að fá að virkja vindinn?

Takist að leggja frum­varpið fram á vor­þingi, sem er alls ekki víst, liggur fyrir að hart verði tek­ist á um hverjir eigi að fá að byggja vind­myllur, hversu margar þær eigi að vera, hvar þær eigi að vera stað­settar og hverjir eigi að taka til sín hagn­að­inn af orku­fram­leiðsl­unni. Þau átök verða á milli flokka, en ekki síður innan þeirra. 

Við­mæl­endur Heim­ild­ar­innar innan stjórn­ar­flokk­anna segja að afar skiptar skoð­anir séu um hvaða leið eigi að feta í þessum efnum. Innan þeirra er að finna hópa sem eru á móti upp­bygg­ingu á vind­orku­verum, ann­að­hvort á grund­velli land­vernd­ar­sjón­ar­miða eða vilja frekar að aukin áhersla verði á vatns­afls- og jarð­varma­virkj­anir. Þá er er ekki ein­ing um það hvort fýsi­legt sé að hleypa erlendum einka­að­ilum að orku­vinnslu á Íslandi, né hvernig eigi að haga gjald­töku fyrir þá vinnslu. Innan Vinstri grænna og Fram­sókn­ar­flokks­ins eru háværar raddir um að best sé að upp­bygg­ing vind­orku­vera fari ein­vörð­ungu fram í gegnum opin­beru orku­fyr­ir­tækin. Þannig skili arð­ur­inn af orku­nýt­ing­unni sér til sam­neysl­unnar og nær­sam­fé­lags­ins. 

Stjórnarflokkar með ólíka sýn á virði fjölmiðla

Rúmlega sex ár eru síðan að þáver­andi ráð­herra fjöl­miðla­mála úr Sjálf­stæð­is­flokki, Illugi Gunn­ars­son, skip­aði nefnd til að kort­leggja hvernig stjórn­völd gætu bætt rekstr­ar­um­hverfi fjöl­miðla. Sú nefnd skil­aði skýrslu með marg­hátt­uðum til­lögum í jan­úar 2018. Á þeim fimm árum sem liðin eru síðan þá hefur ein þeirra til­lagna komið til fram­kvæmda, styrkja­kerfi sem á að útdeila 377 millj­ónum króna til á þriðja tug fjöl­miðla á næsta ári. 

Ráðherra fjöl­miðla­mála Lilja Alfreðs­dóttir ætlar að reyna að höggva á hnút­inn innan stjórn­ar­innar í mála­flokknum á vor­mán­uðum.

Mynd: Heiða Helga­dóttir

Það liggur reyndar ekki fyrir hvort af úthlut­un­inni verður því lögin um styrkja­kerfið runnu út um nýliðin ára­mót. Frumvarp til að fram­lengja þau um tvö ár var lagt fram skömmu fyrir þing­lok en er óaf­greitt. Búast má við því að það komi til ann­arrar umræðu á allra næstu vikum.

Hingað til hafa helstu deil­urnar um aðgerðir í fjöl­miðla­málum verið milli stjórn­ar­flokka. Hluti þing­manna Sjálf­stæð­is­flokks hefur lagst hart gegn styrkja­kerf­inu og vill ráð­ast í skattaí­viln­anir eða breyt­ingar á stöðu RÚV. 

Við­mæl­endur Heim­ild­ar­innar segja að nú hafi þok­ast í sátt­ar­átt við rík­is­stjórn­ar­borðið og að til standi að skipa nefnd full­trúa stjórn­ar­flokk­anna sem hafi það hlut­verk að sam­mæl­ast um til­lögur til að styrkja rekstr­ar­um­hverfi einka­rek­inna fjöl­miðla. Nefndin á ekki að vinna neina frum­vinnu heldur styðj­ast við þau gögn sem unnin hafa verið á síð­ustu árum. Málið ætti að rata inn á borð rík­is­stjórnar í næsta mán­uði og umrædd nefnd skipuð í kjöl­farið. 

Takist nefnd­inni að kom­ast að nið­ur­stöðu munu til­lögur hennar koma til við­bótar við það styrkja­kerfi sem þegar er við lýði, og því er fast­lega búist við að fyr­ir­liggj­andi frum­varp um fram­leng­ingu líf­tíma þess verði sam­þykkt. 

Það styttist í flýti- og umferðargjöld

Sam­göngu­mál verða líka ofar­lega á baugi næstu mán­uði. Sigurður Ingi Jóhanns­son inn­við­a­ráð­herra mun leggja fram þings­á­lykt­un­ar­til­lögu um end­ur­skoðun sam­göngu­á­ætl­unar í vor. Þar mun koma fram í hvaða stóru fram­kvæmdir verður ráð­ist í nán­ustu fram­tíð og afar senni­legt að skiptar skoð­anir verði á þeirri for­gangs­röðun milli lands­hluta. 

Þegar sam­göngusátt­mál­i fyrir höf­uð­borg­ar­svæðið var gerður 2019 var hann kynntur sem 120 millj­­arða fjár­­­fest­ing í sam­­göng­u­innviðum á ­­svæð­inu. Stærsti kostn­að­ar­liður sátt­mál­ans er hin svo­kall­aða Borg­ar­lína. Þá var boðað að ríkið kæmi með 45 millj­­arða króna að borð­inu, að með­­­töldu sölu­verð­­mæti Keldna­lands­ins, og sveit­­ar­­fé­lögin 15 millj­­arða króna. Þá stóðu eftir 60 millj­­arð­­ar, sem boðað var að inn­­heimta skyldi með sér­­­stökum flýti- og umferð­­ar­­gjöld­um á höf­uð­borg­ar­svæð­inu í tíu ár. Sú tala hefur nú verið upp­reikn­uð, að teknu til­liti til verð­lags­breyt­inga, og er nú áætluð 74,6 millj­arðar króna. Bjarni Bene­dikts­­son ætl­aði að leggja fram frum­varp strax í nóv­­em­ber í fyrra um flýti- og umferð­­ar­­gjöld­in. Því var þó frestað og nú stendur til að frum­varpið líti dags­ins ljós í mars. Gangi það eftir eiga gjöldin að leggj­ast á frá byrjun næsta árs. 

Lítið hefur heyrst af útfærslu þess­­ara gjalda. Ef upp­hæð­inni er skipt jafnt yfir árin frá og með 2024 og út samn­ings­tím­ann þá nema árlegar tekjur af flýti- og umferð­ar­gjöldum 7,5 millj­örðum króna. Það má því búast við að útfærsla þeirra verði umdeild. 

Margt bendir til þess að verk­efnið sé skammt á veg komið en 18. nóv­em­ber síð­ast­lið­inn aug­lýsti fjár­mála- og efna­hags­ráðu­neytið eftir sér­fræð­ingum til að móta gjald­tök­una. Í þeirri aug­lýs­ingu sagði meðal ann­ars að mark­miðið sé „að allir helstu þættir í nýju kerfi sam­göngu­gjalda verði gang­settir fyrir árs­lok 2024“.

Er heilbrigðiskerfið illa rekið eða illa fjármagnað?

Heil­brigð­is­kerfið er dýr­asti hluti rekst­urs rík­is­sjóðs. Alls eiga að fara um 330 millj­arðar króna í þau verk­efni sem heyra undir heil­brigð­is­ráðu­neytið á yfir­stand­andi ári af þeim 1.190 millj­örðum króna sem rík­is­sjóður ætlar að eyða á árinu, eða um 28 pró­sent allra útgjalda. 

Þrátt fyrir þetta er þung staða í kerf­inu. Biðlistar eru langir, þjóð­ar­sjúkra­húsið hefur glímt við langvar­andi und­ir­liggj­andi rekstr­ar­vanda, fram­lög til tækja­kaupa hafa dreg­ist veru­lega saman á und­an­förnum árum, leg­u­rými eru allt of fá, mönn­un­ar­vandi er mik­ill, frá­flæð­is­vandi vegna skorts á hjúkr­un­ar­rýmum utan spít­ala fyrir aldr­aða við­var­andi og starfsandi á mörgum sviðum kerf­is­ins far­inn að líða veru­lega fyrir það ófremd­ar­á­stand sem ríkt hefur í lengri tíma. Runólfur Pálsson, for­stjóri Land­spít­al­ans, sagði í við­tali við Reykja­vík síð­degis á Bylgj­unni í síð­ustu viku að ef úrbætur næð­ust ekki á ástand­inu á spít­al­anum á þessu ári þá gæfi hann „okkur bara fall­ein­kunn fyr­ir­fram“. 

Samkvæmt Íslensku kosn­inga­rann­sókn­inni voru heil­brigð­is­mál sá mála­flokkur sem flestir kjós­endur nefndu sem þann mik­il­væg­asta í aðdrag­anda síð­ustu kosn­inga. Það má búast við því að hart verði tek­ist á um stöðu kerf­is­ins á vor­mán­uðum. Þau átök hafa hingað til aðal­lega farið fram í átökum um hvort kerfið sé van­fjár­magnað, sem er mál­flutn­ingur stjórn­ar­and­stöð­unnar, eða ein­fald­lega illa rekið og skipu­lagt, sem er und­ir­liggj­andi tónn í mál­flutn­ingi margra stjórn­ar­liða.