Hlutfall þeirra þolenda kyn­ferð­is­brota sem til­kynntu brotin til lög­reglu jókst á síð­ustu fjórum árum borið saman við fjögur ár þar á undan. Hið sama má segja um hlut­fall þeirra sem urðu fyrir alvar­legu ofbeldi í nánu sam­bandi. Ekki hefur orðið breyt­ing á til­kynn­ingum þolenda sem verða fyrir öðrum lík­ams­árásum. „Það má því vera að umræða í sam­fé­lag­inu hafi orðið til þess að þolendur sem urðu fyrir minna alvar­legum kyn­ferð­is­brotum (að eigin mati) hafi þótt meira til­efni til að til­kynna brotin til lög­reglu eftir 2017 en fyrir.“

Þetta er meðal nið­ur­staða í rann­sókn Mar­grétar Valdi­mars­dóttur, dós­ents við hug- og félags­vís­inda­sviðs við Háskól­ann á Akureyri, um ákvarð­anir þolenda ofbeldis um að til­kynna brot til lög­reglu. Margrét fjallar um rann­sókn­ina í grein sem birt­ist í tíma­rit­inu Stjórn­mál og stjórn­sýsla. Rann­sóknin byggir á þolenda­könn­unum sem lagðar voru fyrir af emb­ætti rík­is­lög­reglu­stjóra og lög­regl­unnar á höf­uð­borg­ar­svæð­inu á árunum 2014 til 2021.

Önnur nið­ur­staða rann­sóknar Mar­grétar sýnir fram á að til staðar er kerf­is­bundin skekkja í opin­berri afbrota­töl­fræði sem skýrist af mis­miklum vilja fólks til að til­kynna ofbeld­is­brot. Þannig til­kynna hlut­falls­lega færri þolendur kyn­bund­ins ofbeldis brot til lög­reglu heldur en þolendur í öllum öðrum brota­flokkum. Því er hætt við að gögn sem unnið er með við mótun stefnu í rétt­ar­kerfi, sem og laga­breyt­inga í mála­flokknum, gefi ranga mynd af algengi og eðli brota. „Ef sam­fé­lags­breyt­ingar leiða til þess að hærra hlut­fall þolenda leitar til lög­reglu en áður er hætta á að dregin sé sú ályktun að brot­unum sjálfum sé að fjölga, sem væri dæmi um ranga ályktun,“ segir Margrét í grein­inni.

Aðeins rúm sex prósent tilkynna

Samkvæmt rann­sókn­inni urðu að jafn­aði tæp­lega fjögur pró­sent kvenna á aldr­inum 18 til 75 ára fyrir kyn­ferð­is­broti árlega á ára­bil­inu 2014 til 2021. Hlutfall karla var á sama tíma­bili tæp­lega eitt pró­sent. Þá höfðu tæp­lega sex pró­sent kvenna sem tóku þátt í rann­sókn­inni orðið fyrir ofbeldi í nánu sam­bandi  á móti tæp­lega 5 pró­sentum karla. Til sam­an­burðar urðu 2,4 pró­sent þátt­tak­enda fyrir ann­ars konar lík­ams­árásum árlega á sama ára­bili og ekki var mark­tækur munur á hlut­falli karla og kvenna í þeim flokki.

Hlut­falls­lega greindu flestir í yngsta ald­urs­hópnum, 18 til 25 ára, frá því að hafa orðið fyrir ofbeldi og á það við um allar teg­undir ofbeldis sem til skoð­unar komu. Þannig höfðu rúm níu pró­sent þátt­tak­enda í þeim ald­urs­flokki orðið fyrir kyn­ferð­is­of­beldi og tæp tíu pró­sent verið beitt ofbeldi í nánu sam­bandi. Er það veru­lega hærra hlut­fall en í öðrum ald­urs­hópum, einkum þegar kemur að kyn­ferð­is­of­beldi. Næst yngsti ald­urs­hóp­ur­inn, 26 til 35 ára, kom næst en 3,5 pró­sent þátt­tak­enda í þeim ald­urs­hópi greindi frá því að hafa orðið fyrir kyn­ferð­is­of­beldi.

Athygli vekur að hversu lágt hlut­fall þolenda kyn­ferð­is­of­beldis til­kynntu slíkt brot til lög­reglu; að jafn­aði 6,4 pró­sent kvenna en 6,6 pró­sent karla. Hlut­fallið er hærra þegar kemur að brotum í nánu sam­bandi en þó lágt; nær ekki fimmt­ungi. Fleiri konur, 18,8 pró­sent, til­kynntu slík brot en karlar, 15,5 pró­sent. Munurinn er þó ekki töl­fræði­lega mark­tækur. Karlar voru mun lík­legri til að til­kynna ann­ars konar ofbeld­is­brot til lög­reglu en konur; 43 pró­sent karla borið saman við tæp­lega 34 pró­sent kvenna.

Alvarleiki brots stærsti áhrifaþátturinn

Í könn­unum voru þátt­tak­endur beðnir um að leggja mat á alvar­leika brots gegn þeim. Hvað varðar kyn­ferð­is­brot mátu tæp 18 pró­sent brotið mjög alvar­legt og tæp 42 pró­sent brotið nokkuð alvar­legt. Fjórð­ungur þeirra sem urðu fyrir mjög alvar­legu kyn­ferð­is­broti til­kynntu það til lög­reglu en aðeins rúm fimm pró­sent þeirra sem urðu fyrir nokkuð alvar­legu kyn­ferð­is­broti. Þegar kemur að brotum í nánu sam­bandi til­kynnti tæpur helm­ingur þeirra sem urðu fyrir mjög alvar­legu broti það til lög­reglu og 10 pró­sent þeirra sem urðu fyrir nokkuð alvar­legu broti.

Nið­ur­stöður rann­sókn­ar­innar sýna því að alvar­leiki brots hafi sterk­ustu áhrifin á hvort þau séu til­kynnt til lög­reglu. „Þolendur sem meta ofbeldið gegn sér mjög alvar­legt eru marg­falt lík­legri til að til­kynna brotið til lög­reglu en þeir sem telja það minna alvar­legt. Auk þess benda nið­ur­stöð­urnar til að alvar­leiki brots hafi sterk­ari áhrif í kyn­ferð­is­brotum en í öðru ofbeldi. Undir 1% þolenda kyn­ferð­is­brota sem ekki mátu brotið mjög alvar­legt til­kynntu til lög­reglu, en yfir 27% þolenda ann­ars konar lík­ams­árása sem ekki voru metnar mjög alvar­legar. Þannig virð­ist þurfa meira til að þolendur kyn­ferð­is­brota leiti til lög­reglu en þolendur ann­ars konar ofbeldis.“

Fram kemur að stærsti hóp­ur­inn sem mat kyn­ferð­is­of­beldi gegn sér mjög alvar­legt hafði orðið fyrir nauðgun.

Munur á milli tímabila

Nið­ur­stöð­urnar virð­ast því sýna því að þolendur kyn­ferð­is­brota séu mark­tækt og mun ólík­legri til að til­kynna brot til lög­reglu en þolendur ann­arra brota. Þannig til­kynntu í heild 6,5 pró­sent þeirra sem urðu fyrir slíku broti það til lög­reglu. Sé ein­göngu horft til þolenda sem töldu brotið mjög eða nokkuð alvar­legt hækkar það hlut­fall í tæp tólf pró­sent. Þegar kemur að ofbeldi í nánu sam­bandi var hlut­fall til­kynntra brota 18,4 pró­sent og 22,5 pró­sent í þeim til­vikum þegar brota­þoli taldi brotið alvar­legt. Sam­an­burð­ur­inn við til­kynn­ingar um lík­ams­árásir er him­in­hróp­andi, tæp 39 pró­sent þolenda til­kynntu slíkt ofbeldi til lög­reglu og helm­ingur þeirra sem töldu brotin alvar­leg.  

Í rann­sókn­inni var kannað hvort greina mætti aukn­ingu í til­kynntum brotum. Í ljós kemur að sé tíma­bil­inu skipt í tvennt má sjá að hlut­falls­lega fleiri þolendur kyn­ferð­is­brota til­kynntu þá til lög­reglu á seinni hluta tíma­bils­ins, sem nemur átta pró­sentum þolenda á árunum 2018 til 2021 sam­an­borið við 4,3 pró­sent á árunum 2014 til 2017. Séu mjög eða nokkuð alvar­leg brot skoðuð sér­stak­lega kemur ekki fram munur á milli tíma­bila.

Þá var kannað hvort greina mætti mun á til­kynn­ingum á ofbeldi í nánu sam­bandi eftir tíma­bilum. Sá munur kom fram þegar ein­göngu var horft til mjög eða nokkuð alvar­legra brota en á fyrri hluta tíma­bils­ins til­kynntu rúm níu pró­sent þolenda til lög­reglu að þau hefðu orðið fyrir alvar­legu broti. Hlut­fallið tók hins vegar stökk á seinna tíma­bil­inu en alls til­kynntu þá 23,5 pró­sent þeirra sem höfðu orðið fyrir alvar­legu ofbeldi það til lög­reglu.

Margrét rekur þá í umræðukafla að mik­il­vægt sé að fylgj­ast með breyt­ingum á vilja borg­ar­anna til að til­kynna brot. „Aukin til­hneig­ing til að til­kynna til lög­reglu getur skekkt opin­bera afbrota­töl­fræði þannig að það líti út fyrir að afbrotum sé að fjölga,“ segir Margrét. Þá geti breyt­ingar á þessum vilja jafn­framt gefið inn­sýn í vilja fólks þegar kemur að því hvernig rétt sé að bregð­ast við afbrotum. Bendir Margrét á að með auk­inni umræðu síð­ustu ára um kyn­ferð­is­brot hafi mark­miðið meðal ann­ars verið að draga úr þolenda­skömm. Það að aukn­ing hafi orðið á til­kynn­ingum kyn­ferð­is­brota á síð­ara hluta tíma­bils þess sem rann­sóknin tekur til megi mögu­lega rekja til þess að þolendum sem urðu, að eigin mati, fyrir minna alvar­legum kyn­ferð­is­brotum hafi þótt meira til­efni til þess að til­kynna þau á síð­ari árum vegna þeirrar umræðu.