Dæmi eru um brotala­mir í fram­kvæmd mála hjá Trygg­inga­stofnun rík­is­ins (TR) og hafa við­skipta­vinir fyrir vikið orðið af rétt­indum sínum. Þetta kemur fram í nýrri stjórn­sýslu­út­tekt Rík­is­end­ur­skoð­unar sem unnin var að beiðni Alþingis. Þá hefur TR fengið fjöru­tíu millj­ónir síð­ast­liðin fjögur ár til að fjár­magna stöðu umboðs­manns líf­eyr­is­þega, stöðu sem enn hefur ekki verið sett á lagg­irnar.

Rík­is­end­ur­skoðun telur að bæta þurfi máls­með­ferð við töku ákvarð­ana hjá TR og auka hlut­fall við­skipta­vina sem fá réttar greiðslur. Stofn­unin gagn­rýnir einnig að lagaum­gjörð almanna­trygg­inga sé flókin og ógagnsæ. Vinna hefur staðið yfir við heild­ar­end­ur­skoðun lag­anna frá árinu 2005. „Skýr lög­gjöf dregur úr hættu á mis­tökum við útreikn­ing og afgreiðslu líf­eyr­is­rétt­inda og bóta og er því til mik­ils að vinna, bæði fyrir rík­is­sjóð og líf­eyr­is­þega, að heild­ar­end­ur­skoðun ljúki sem fyrst,“ segir í úttekt­inni.

Rík­is­end­ur­skoðun telur að Trygg­inga­stofnun þurfi að sinna betur leið­bein­ing­ar­skyldusinni og efla upp­lýs­inga­gjöf til við­skipta­vina. Að sögn Öryrkja­banda­lags­ins sé van­traust og óánægja hjá öryrkjum með TR. „Algengt er að kvartað sé yfir því að bréf stofn­un­ar­innar séu ill­skilj­an­leg og ógagnsæ og að for­sendur útreikn­ings og afgreiðslu mála séu óljósar. Þá þarf að bæta þjón­ustu við við­skipta­vini sem ekki eru íslensku­mæl­andi en stöðluð bréf stofn­un­ar­innar hafa ekki verið þýdd á helstu tungu­mál not­enda þjón­ust­unnar,“ segir í úttekt­inni.

Um 90 prósent fá rangar greiðslur

Þá hafi þrátt fyrir áherslu á gæðaum­bóta­starf verið dæmi um brotala­mir hjá stofn­un­inni. „Dæmi eru um að við­skipta­vinir hafi fyrir vikið orðið af rétt­indum sínum, um lengri eða skemmri tíma,“ segir í úttekt­inni. „Slíkt er alvar­legt og getur haft mikil áhrif á fjár­hag við­kom­andi auk þess að grafa undan trausti til stofn­un­ar­innar. Umboðs­maður Alþingis hefur í álitum sínum bent á að rann­sókn­ar­skylda hafi ekki verið upp­fyllt og að stofn­unin hafi ekki aflað allra nauð­syn­legra gagna við afgreiðslu til­tek­inna mála.“

„[...] mik­ill meiri­hluti líf­eyr­is­þega fékk ýmist of- eða van­greiddar greiðslur“

Þá bendir stofn­unin á að ein­ungis 9,4 til 13 pró­sent líf­eyr­is­þega hafi fengið réttar greiðslur á tíma­bil­inu 2016 til 2019. „Útreikn­ingur greiðslna frá Trygg­inga­stofnun byggir á tekju­á­ætl­unum sem stofn­unin leggur drög að og eru síðan stað­festar af hverjum við­skipta­vini. Þegar upp­lýs­ingar um raun­tekjur liggja fyrir end­ur­reiknar Trygg­inga­stofnun fjár­hæðir bóta og leið­réttir greiðslur eftir atvikum. Á tíma­bil­inu 2016–19 leiddi end­ur­reikn­ing­ur­inn í ljós að mik­ill meiri­hluti líf­eyr­is­þega fékk ýmist of- eða van­greiddar greiðslur vegna mis­munar á tekju­á­ætlun og raun­tekjum.“

Loks er gagn­rýnt að fjár­veit­ingar TR hafi ekki verið nýttar í sam­ræmi við til­gang þeirra. „Trygg­inga­stofnun rík­is­ins hefur frá árinu 2017 fengið árlega 10 m.kr. fjár­veit­ingu til að koma á fót stöðu umboðs­manns líf­eyr­is­þega. Þau áform hafa ekki gengið eftir. Rík­is­end­ur­skoðun tekur ekki afstöðu til þess hvort koma eigi á slíkri stöðu en bendir á mik­il­vægi þess að fjár­veit­ingar séu nýttar til þess sem þeim var ætlað.“