„Við erum með stjórnir líf­eyr­is­sjóð­unum sem skip­aðar eru hags­muna­að­ilum sem eru að taka ákvarð­anir um fjár­fest­ingar, sem að mínu viti ættu að vera teknar ann­ars staðar, heldur en af þessum aðilum,“ sagði Ásgeir Jónsson seðla­banka­stjóri á fundi um fjár­mála­stöð­ug­leika í Seðla­bank­anum í morgun.

Ásgeir, sem sam­hliða því að vera seðla­banka­stjóri er for­maður fjár­mála­eft­ir­lits­nefndar bank­ans, í kjöl­far sam­ein­ingar Fjár­mála­eft­ir­lits­ins við bank­ann í árs­byrjun, til­kynnti að fjár­mála­eft­ir­lit Seðla­bank­ans hefði hafið form­lega könnun á útboði Icelandair Group.

„Fjár­mála­eft­ir­lit Seðla­bank­ans telur að útboðið sem slíkt og fram­kvæmd þess gefi til­efni til umhugs­unar um fyr­ir­komu­lag við ákvarð­ana­töku þegar kemur að ein­stökum fjár­fes­ingum líf­eyr­is­sjóð­anna,“ sagði hann.

Fjár­mála­eft­ir­lit Seðla­bank­ans hefur „fylgst náið með“ útboði Icelandair Group og hefur nú hafið form­lega könnun á fram­kvæmd­inni. „Könnunin nær til beggja aðila,“ sagði Ásgeir og vís­aði þar til fjár­festa sem og Icelandair. „Eft­ir­litið hefur kallað eftir gögnum, eftir atvikum og er nú að kanna fram­kvæmd þess. Að svo komnu máli er ekki hægt að segja neitt fleira um þessa könnun, annað en að hún er farin af stað. Og ég get heldur ekki tjáð mig um ein­staka sjóði, eða eitt­hvað álíka, bara að þessi könnun er farin af stað. Þannig að ekki koma með ein­hverjar spurn­ingar um það hér á eftir.“

Könnunin er á for­ræði fjár­mála­eft­ir­lits­nefnd Seðla­banka Íslands. Í byrjun árs sam­ein­að­ist Fjár­mála­eft­ir­litið Seðla­bank­anum og er nú hluti af honum.  Ásgeir segir að Fjár­mála­eft­ir­litið hafi einnig í fyrra lýst áhyggjum af sam­þykktum líf­eyr­is­sjóð­anna og ákvarð­ana­töku þeirra, með til­liti til sjálf­stæðis stjórn­ar­manna.

„Sumarið 2019 hafði eft­ir­litið áhyggjur af því að sam­þykktir sjóð­anna upp­fylltu ekki nægi­lega ströng skil­yrði til þess að tryggja sjálf­stæði stjórn­ar­manna og sendi meðal ann­ars bréf þess efnis. Þetta bréf hefur verið ítrekað núna. Að sjóð­irnir end­ur­skoði sam­þykktir sínar til þess að tryggja sjálf­stæði stjórn­ar­manna. Mín skoðun er sú hins vegar að það þurfi að skoða allt ferlið upp á nýtt,“ sagði Ásgeir og vísar til þess að hags­muna­að­ilar í stjórnum taki ákvarð­anir um fjár­fest­ingar.

„Það hefur byggt á ákveðnu heið­urs­manna­sam­komu­lagi á milli þeirra sem má velta fyrir sér hvort haldi“

Ásgeir vill að lagaum­hverfi líf­eyr­is­sjóð­anna verði breytt. „Þetta kerfi var byggt upp í ákveð­inni sátt á milli aðila vinnu­mark­að­ar­ins. Það hefur byggt á ákveðnu heið­urs­manna­sam­komu­lagi á milli þeirra sem má velta fyrir sér hvort haldi. Og í ljósi þess hvað þetta eru gríð­ar­lega miklir pen­ingar, hvað þetta eru miklir hags­munir fyrir þjóð­ina, má aðeins velta fyrir sér hvort það þurfi ekki að end­ur­skoða þetta fyr­ir­komu­lag. Auðvitað geta verka­lýðs­fé­lög og atvinnu­rek­endur ein­staka fyr­ir­tækja haft ákveðnar skoð­anir á þessum hlutum, en það verður þá að koma fram með almennum hætti, ekki í ákvörð­unum um ein­staka fjár­fest­inga­kosti.“

Athygli vakti að Líf­eyr­is­sjóður verzlunarmanna, stærsti hlut­hafi Icelandair, kaus að taka ekki þátt í útboði Icelandair í síð­ustu viku, á þeim for­sendum að það væri ekki áhætt­unnar virði. Tekin var ákvörðun á stjórn­ar­fundi Líf­eyr­is­sjóði verzlunarmanna um að fjár­festa ekki í Icelandair.

Áður hafði stjórn VR til­kynnt að hluta­fjár­út­boð Icelandair ætti að vera snið­gengið af sjóðnum, eftir að Icelandair sagði upp öllum flug­freyjum og flug­freyjum í til­raun til að styrkja samn­ings­stöðu sína gegn starfs­mönnum. 

„Stjórn VR, sem jafn­framt á sæti í full­trúa­ráði Líf­eyr­is­sjóðs verzl­un­ar­manna, bein­ir þeim til­mæl­um til þeirra stjórn­ar­manna sem VR skip­ar í stjórn Líf­eyr­is­sjóðs verzl­un­ar­manna að snið­ganga eða greiða at­kvæði gegn þátt­töku í vænt­an­legu hluta­fjárút­boði Icelanda­ir.“ Þá sagði í til­kynn­ing­unni að VR geti ekki sætt sig við að „eft­ir­launa­sjóðir launa­fólks séu not­aðir til fjár­fest­inga í fyr­ir­tækj­um sem hvetja til fé­lags­legra und­ir­boða. Það stríðir gegn öll­um þeim gild­um sem verka­lýðs­hreyf­ing­in stend­ur fyr­ir“.

Stjórn líf­eyr­is­sjóðs­ins er skipuð átta stjórn­ar­mönnum og eru fjórir þeirra til­nefndir af stjórn VR, en fjórir af sam­tökum atvinnu­rek­endum sem standa einnig að sjóðnum. Stjórn­ar­mönnum VR í stjórn sjóðs­ins var skipt út í fyrra í kjöl­far „trún­að­ar­brests“ eftir að Líf­eyr­is­sjóður verzlunarmanna ákvað að  hækka vexti á hús­næð­is­lánum þvert á fyrri við­mið­un­ar­reglu. Fjár­mála­eft­ir­litið sagði ákvörðun VR vega að sjálf­stæði stjórn­ar­manna sjóðs­ins.

Ragnar Þór Ing­ólfs­son, for­maður VR, hefur lagt til að félags­menn kjósi stjórn­ar­menn líf­eyr­is­sjóð­anna beint.

Stefán Svein­björns­son, for­maður stjórnar Líf­eyr­is­sjóðs verzlunarmanna, hefur sent frá sér yfir­lýs­ingu þar sem hann lýsir fag­legu ferli innan sjóðs­ins við að greina Icelandair sem fjár­fest­ing­ar­kost. Hann segir grein­ing­una hafa leitt í ljós að ekki væri áhætt­unnar og ávöxt­un­ar­innar virði að fjár­festa í Icelandair.