Hvað vitum við um kórónaveiruna?

Í lok árs 2019 barst til­kynn­ing frá yfir­völdum í Kína um að 44 ein­stak­lingar hefðu smit­ast af áður óþekktri veiru. Eftir að smitum tók að fjölga fékk veiran nafnið 2019 – nCoV, þar sem 2019 vísar í ártalið sem hún varð til, n – ið vísar í novel, sem þýðir ný og CoV er til­vísun í Corona Virus.

Í dag gengur þessa veira undir nafn­inu SARS – CoV – 2. Þetta nýja nafn hefur einnig skírskotun í Corona Virus, en for­skeytið SARS er vísun í Sevire Acute Respiratoru Syndrome, sjúk­dóm sem olli miklum mann­skaða í Asíu á árunum 2002 og 2003. SARS-CoV-2 er nefni­lega lík kór­óna­veirunni sem tók að smita fólk árin 2002–2003 en ekki alveg eins og hefur þess vegna fengið við­skeytið 2.

Í dag­legu tali er þó oft­ast bara talað um nýju kór­óna­veiruna eða COVID-19 veiruna. SARS – CoV – 2 veldur nefni­lega sjúk­dómnum COVID-19, sjúk­dómi sem getur verið allt frá vægum ein­kennum  til alvar­legrar lungna­bólgu.

Síðan fyrsta til­kynn­ingin barst frá Kína í kringum ára­mótin hefur mikið vatn runnið til sjávar, veiran hefur dreift sér víða um heim­inn og fyrstu fréttir um stað­fest smit hér­lendis bár­ust þann 28. febr­úar. Þegar þetta er ritað (1. mars 2020) hafa 3001 lát­ist og 88.306 til­felli verið stað­fest. Á sama tíma hafa 42.728 ein­stak­lingar nú þegar náð sér af veiru­sýk­ing­unni. Þó má leiða að því líkur að þessar tölur hafi breyst þegar þessi texti birt­ist á prenti, þar sem hlut­irnir ger­ast mjög hratt. 

Almennt um kórónaveirur

Kór­óna­veirur eru RNA veirur, það þýðir að erfða­efnið sem þær bera er RNA, svipuð sam­eind og erfða­efni okkar mann­anna sem heitir DNA. Munurinn á DNA og RNA felst fyrst og fremst í einum basa, RNA inni­heldur Urasil en ekki Týmín, eins og DNA. Að auki er sykran sem er hluti af beina­grind sam­eind­ar­innar, ríbósi í RNA-i en ekki deo­xýrí­bósi, sem er sykran í DNA.

Veirur eru mjög fjöl­breyttur hópur og ólíkt hópum úr líf­heim­inum er ekki óal­gengt að þær séu með RNA sem erfða­efni í stað DNA. Þegar kór­óna­veirur smita fólk nota veir­urnar inn­viði manna­frumn­anna til að búa til fleiri veirur og pró­tínin sem þau þarfn­ast eftir upp­skrift­inni sem er skrifuð í RNA-ið þeirra. Þetta á við um allar veirur hver sem hýsill­inn þeirra er og vegna þessa eru veirur ekki eig­in­legar líf­verur.

Flestar þekktar kór­óna­veirur smita dýr en ekki fólk.

Flestar þekktar kór­óna­veirur smita dýr en ekki fólk. Það kemur þó fyrir að slíkar veirur taki örlitlum breyt­ingum sem gera þeim kleift að smita fólk, eins og nýja kór­óna­veiran hefur gert ein­hvern tím­ann í lok árs 2019, að öllum lík­indum í nánd við Wuhan-borg í Kína. 

Rann­sóknir á erfða­efni nýju veirunnar sýna að hún hefur að öllum lík­indum smit­ast manna á milli, frá upp­hafi. Það er að segja veiran hefur ekki smit­ast oft úr dýrum í menn. Þetta sést þar sem veiru­erfða­efnið í smit­uðum ein­stak­lingum víðs vegar um heim­inn er eins. Ef veiran hefði smit­ast í mörgum til­fellum úr dýrum væri mun meiri breyti­leiki í erfða­efn­inu. 

SARS og MERS

Þær eru ekki margar kór­óna­veir­urnar sem smita fólk, enda leggj­ast þær, eins og áður sagði, frekar á dýr. Þó eru til að minnsta kosti sjö kór­óna­veirur sem valda sjúk­dómum í mann­fólki. Fjórar þeirra bera þau þjálu nöfn 229E, NL63, OC43 og KHU1. Þessar kór­óna­veirur eru þokka­lega algengar og valda almennu kvefi í mönnum. Þær eru ekki hættu­legar og valda sárasjaldan dauðs­föllum hjá þeim sem af þeim smit­ast.

Þekktar kór­óna­veirur sem geta valdið alvar­legum önd­un­ar­færa­sjúk­dómum eru þrjár, SARS, MERS og nú nýja kór­óna­veiran, SARS – CoV – 2. Allar þessar veirur eru til­tölu­lega nýtil­komnar, sú fyrsta SARS kom til árið 2002, MERS 10 árum seinna eða 2012.

SARS stendur fyrir Severe Acute Respiratory Syndrome sem á íslenksu þýð­ist yfir í HABL, Heil­kenni alvar­legrar bráðalungna­bólgu. Sú veira olli mjög alvar­legri lungna­bólgu sem dró 774 til dauða en smit­aði um 8.000 manns á þeim átta mán­uðum sem far­ald­ur­inn geis­aði á árunum 2002–2003. Dán­ar­tíðni af völdum SARS var því nálægt 10%.

Dán­ar­tíðni af völdum SARS var því nálægt 10%.

Svipuð veira, MERS (Middle East Respiratory Syndrome,) fannst svo á Arab­íu­skag­anum árið 2012. Sú veira náði ekki að dreifast mikið um heim­inn, en hún olli mjög alvar­legri lungna­bólgu, þar sem dán­ar­tíðnin var yfir 30%.

Í til­fellum SARS og MERS reynd­ist nokkuð auð­velt að stöðva útbreiðslu þeirra, sem sést í þeim lágu tölum yfir smit­aða ein­stak­linga. Í sam­an­burði við þetta er nýja kór­óna­veiran mjög skæð enda hefur hún smitað tífalt fleiri en SARS veiran gerði á sínum tíma.

Nýja kór­óna­veiran smitar mun hraðar en „systur“ hennar SARS og MERS, sem hvor­ugar fóru að smit­ast milli manna fyrr en sjúk­ling­ur­inn var orð­inn mjög veikur. En geta nýju veirunnar til að veikja er líka ekki jafn mikil og syst­ur­veir­anna. Að vissu leyti er það ástæðan fyrir því að hún dreif­ist jafn hratt og raun ber vitni

SARS – CoV – 2: „Nýja kórónaveiran“

Samkvæmt rann­sókn sem birt­ist í Lancet hefur fyrsta til­fellið að öllum lík­indum komið til í upp­hafi des­em­ber 2019. Uppruni nýju kór­óna­veirunnar er ekki að fullu skil­greindur og það getur reynst þrautin þyngri að sann­reyna það hver var fyrstur til að veikj­ast. Mark­að­ur­inn í Wuhan um miðjan des­em­ber, sem fyrst var tal­inn upp­haf­s­punkt­ur­inn, olli því svo að veiran dreifð­ist mjög hratt milli manna, þar sem mik­ill fjöldi kom saman. 

Rannsókn sem birt var í Nature þann 3. febr­úar segir margt benda til þess að SARS – CoV – 2 nýti sér sömu prótín og SARS veiran til að kom­ast inn í frumur manns­lík­am­ans. Veiran binst við prótín sem heitir angot­ensin converting ensyme II (ACE2). Það er prótín sem finnst meðal ann­ars á yfir­borði frumna í lungum. 

Helsti mun­ur­inn á milli SARS veir­anna tveggja er sá að sú sem upp­götv­að­ist 2002–2003 tók sér ból­festu neð­ar­lega í önd­un­ar­færum sjúk­linga, þar sem ACE2 pró­tínið er að finna. Þess vegna var lítil hætta á smiti nema ef ein­stak­lingur sem bar veiruna var orð­inn mjög veikur af lungna­bólgu. 

Greining á smiti

Kór­óna­veirusmit er skoðað með aðferð sem kall­ast PCR (polymera­ase chain reaction). Þetta er tækni til að magna upp þekkt erfða­efni, í því skyni að mæla hvort það sé til staðar. Vegna þess að erfða­efni veirunnar er þekkt er hægt að búa til þreifara sem bind­ast sér­tækt við erfða­efni veirunnar og magna þannig upp erfða­efni sem gæti ein­ungis verið til staðar ef veiran er til staðar.

Þessi aðferð er ekki lík­leg til að gefa fölsk jákvæð svör. Hins vegar getur verið erfitt að vita hvenær er víst að aðferðin nái að magna erfða­efnið. Til þess að prófið heppn­ist þarf veiran að vera til staðar í lík­ama ein­stak­lings­ins í nægi­lega miklu magni til að hægt sé að ein­angra erfða­efni hennar.

Af þessum ástæðum er lík­legt að ein­stak­lingar sem hafa kom­ist í tæri við veiruna en eru enn ekki orðnir veikir, fái falskar nei­kvæðar nið­ur­stöður úr þessum prófum. Ef grunur leikur á smiti er því mik­il­vægt að hlýða fyr­ir­mælum um sótt­kví og almennt hrein­læti, þar sem veiran smit­ast af öllum lík­indum mest í gegnum hósta eða aðra sam­bæri­lega vessa frá smit­uðum ein­stak­lingi.

Er ástæða til að óttast?

2019-COVID getur komið fram sem væg sýk­ing sem getur verið stað­sett ofar­lega í önd­un­ar­vegi, en leiðir veirunnar inn í frumur ofar­lega í önd­un­ar­vegi eru enn ekki þekktar. Binding veirunnar við ACE2 pró­tínið sem rædd er hér að framan er ekki talin lík­lega leið veirunnar inn í efri önd­un­ar­veg þar sem pró­tínið finnst helst neðar í lung­unum.

Þetta gerir það að verkum að veiran getur verið til staðar ofar­lega í önd­un­ar­vegi ein­stak­lings sem er ekki enn orð­inn mjög las­inn. Einhver til­felli hafa komið fram þar sem smit hafa átt sér stað þótt ein­stak­ling­ur­inn hafi ekki fundið fyrir ein­kennum. Ef veiran er til staðar ofar­lega í önd­un­ar­vegi eru meiri líkur á því að hún fylgi með í munn­vatns­dropum sem dreifast við hósta og hnerra.

Nú þegar hefur mik­ill fjöldi fólks smit­ast af veirunni og þar af eru margir lengi að jafna sig. Dán­ar­tíðnin er þó enn sem komið er ekki talin vera nema 3,4%. Líklegt er að dán­ar­tíðnin sé mun lægri þar sem væg ein­kenni af smiti veirunnar eru ekki endi­lega stað­fest.

Af þeim sem hafa dáið eru lang­flestir ann­að­hvort eldra fólk, sem oft er með veik­ara ónæm­is­kerfi, eða með und­ir­liggj­andi sjúk­dóma, svo sem háan blóð­þrýst­ing, hjarta­sjúk­dóma eða syk­ur­sýki. Enginn af þeim sem hefur lát­ist hingað til er undir 10 ára aldri, og reyndar virð­ist veiran síður smita börn af ein­hverjum ástæðum.

Hreinlæti er skilvirkasta leiðin til að koma í veg fyrir smit

Nú þegar veiran er komin til lands­ins er smit­hættan orðin meiri, en þó má segja að í nútíma­sam­fé­lagi hafi koma veirunnar hingað aðeins verið tíma­spurs­mál. Veiran er mjög smit­andi en hún lýtur þó sömu lög­málum og aðrar veirur sem valda til dæmis inflú­ensu, hún lifir ekki lengi án þess að hafa hýsil.

Þess vegna er mik­il­vægt að gæta vel að almennu hrein­læti, þvo hendur reglu­lega og vel og nota sótt­hreins­andi efni þegar við á. Þetta er sér­stak­lega mik­il­vægt fyrir mál­tíðir, þar sem snert­ing við slím­húð er mjög greið smit­leið.

Það er senni­lega aldrei jafn mik­il­vægt að virða per­sónu­leg landa­mæri vinnu­fé­laga, kunn­ingja og vina, og akkúrat núna þegar þessi veira herjar á okkur. Þó hún sé ekki lík­leg til að valda okkur miklum skaða þá er nær öruggt að hún nær að smita alla sem kom­ast í tæri við hana þar sem ónæm­is­kerfi okkar hefur ekki kynnst henni áður og engin mótefni eru til í lík­am­anum til að koma í veg fyrir veik­indi. Það er senni­lega hættu­leg­asta vopn SARS – CoV – 2. 

Ítarefni:

Science News: Spurn­ingum svarað um kór­óna­veiruna

Virginia Depart­ment of Health: Stað­reyndir um veiruna

The Lancet: Klínísk ein­kenni sjúk­linga með nýju kór­óna­veiruna

Ný rann­sókn: Lungna­bólgu­far­aldur tengdur nýrri kór­óna­veiru sem hugs­an­lega má rekja til leð­ur­blaka

Alþjóða­heil­brigð­is­stofn­unin: Sam­starfs­verk­efni WHO og Kína vegna kóvid-19

Tölfræði um dán­ar­tíðni og dreif­ingu kóvid-19