Eitthvað á stærð við alheiminn                                 

Jón Kalman Stefánsson

Bjartur

355 blaðsíður

***** (fimm stjörnur)

Nýja skáldsaga Jóns Kalmans Stefánssonar, Eitthvað á stærð við alheiminn, er hans best heppnaða síðan hann hann gaf út Himnaríki og helvíti árið 2007. Þetta er fimm stjörnu bók; hnökralítið skáldverk eftir höfund sem oft hefur verið afar góður en skákar eiginlega sjálfum sér hér. Ég las Himnaríki og helvíti fjórum sinnum, að mig minnir, af því er fannst hún svo vel heppnuð og þessi bók er af svipuðum gæðum; bók sem maður vill lesa aftur og kannski aftur.

„Þetta er auðvitað synd því Jón Kalman er frábær rithöfundur, einn sá allra besti hér á landi.“

Yfirdrifin stílbrögð

Jón Kalman nær í bókinni að finna jafnvægi í ljóðrænum stíl sínum sem mér finnst ekki hafa verið í síðustu bókum hans þar sem hann hefur á stundum misst sig í háfleygni þannig að það hefur komið niður á textanum og bókunum sem heild. 

Einna bersýnilegast var þetta í Harmi englanna sem kom út árið 2009. Í henni, og næstu tveimur bókum, komu kaflar þar sem stíllinn varð of hátimbraður og ofnotaðar myndlíkingar - í Hjarta mannsins notaði hann kjöl á skipi sem hefur hvolft sem tákn dauðans þrisvar í röð á örfáum blaðsíðum - og síendurtekin orð eins og „eilífð“, „harmur“, „englar“ gerðu textann uppskrúfaðan.

Ýmsir tóku eftir þessum eiginleikum í fyrri bókum Jóns Kalmans - þó öllum þessum verkum hafi verið vel tekið á Íslandi sem og erlendis - og gerði rithöfundurinn Steinar Bragi meðal annars grín að stílbrögðum hans í bók sinni, Kötu. Steinar Bragi lætur sögupersónu sem ber nafn Jóns Kalmans segja setningar eins og: „Fátt er jafn óskiljanlegt og sumarhiminn. Heiðríkjan, golan sem strýkur stráunum, en þó er ekkert til í veröldinni nema ástin.“ Þeir sem hafa lesið bækur Jóns Kalmans kannast kannski við stílbrögð í þessum anda þó auðvitað sé viss skrumskæling hér á ferðinni. 

Eitt einkenni þessara bóka Jóns var einnig talsvert magn rétórískra spurninga sem oft voru háfleygar: ,,...hver er ég, erum við það sem við gerum eða það okkur dreymir?“ eins og segir á einum stað. Síendurteknar spurningar í þessum anda geta orðið þreytandi í skáldsögum.

Ég þekki marga sem einfaldlega hafa gefist upp á þessum bókum hans Jóns Kalmans vegna þess hversu hátimbraður textinn varð á köflum og ég spurði mig stundum að því við lesturinn, þegar ég hnaut um slík textabrot, hvort orðalagið væri nú ekki ansi yfirdrifið. 

Þetta er auðvitað synd því Jón Kalman er frábær rithöfundur, einn sá allra besti hér á landi. Margt fólk nennir bara ekki að lesa svo dómínerandi ljóðrænu.

Byrjið þá á þessari bók

Ég segi við þetta fólk og þá sem ekki hafa lesið Jón Kalman: Byrjið á þessari nýju bók hans. Við lesturinn gerðist það aldrei að ég liti upp úr bókinni og hváði af því mér fyndist Jón Kalman hafa gengið of langt í stílbrögðum sínum og fyrstu sjötíu síðurnar í bókinni eru sérstaklega þéttar og lausar við það sem pirraði mig helst við lesturinn á nokkrum af fyrri bókum hans. 

Líkingarnar eru auðvitað samt á sínum stað - Jón er góður í þeim - en hann er sparari á þær og ég held að hver líking komi ekki fyrir nema einu sinni. Typpi nauðgarans er til dæmis „barefli“ - lýsing sem slær mann strax af því hún er svo sterk og skýr - og krabbameinið „breiðir“ úr eins og „myrkur“ inni í líkama einnar sögupersónunnar. Líkingarnar í þessari bók eru yfirleitt sterkar og þær eru fáar miðað við í fyrri bókum Jóns en í einni þeirra notaði hann til dæmis orðalagið „hráki djöfulsins“ til að lýsa bæði slyddu og peningum.