Eitthvað á stærð við alheim­inn                                 

Jón Kalman Stef­áns­son

Bjartur

355 blað­síður

***** (fimm stjörnur)

Nýja skáld­saga Jóns Kalmans Stef­áns­sonar, Eitthvað á stærð við alheim­inn, er hans best heppn­aða síðan hann hann gaf út Himna­ríki og hel­víti árið 2007. Þetta er fimm stjörnu bók; hnökra­lítið skáld­verk eftir höf­und sem oft hefur verið afar góður en skákar eig­in­lega sjálfum sér hér. Ég las Himna­ríki og hel­víti fjórum sinnum, að mig minnir, af því er fannst hún svo vel heppnuð og þessi bók er af svip­uðum gæðum; bók sem maður vill lesa aftur og kannski aftur.

„Þetta er auð­vitað synd því Jón Kalman er frá­bær rit­höf­undur, einn sá allra besti hér á landi.“

Yfirdrifin stílbrögð

Jón Kalman nær í bók­inni að finna jafn­vægi í ljóð­rænum stíl sínum sem mér finnst ekki hafa verið í síð­ustu bókum hans þar sem hann hefur á stundum misst sig í háfleygni þannig að það hefur komið niður á text­anum og bók­unum sem heild. 

Einna ber­sýni­leg­ast var þetta í Harmi englanna sem kom út árið 2009. Í henni, og næstu tveimur bókum, komu kaflar þar sem stíll­inn varð of hátimbraður og ofnot­aðar mynd­lík­ingar - í Hjarta manns­ins not­aði hann kjöl á skipi sem hefur hvolft sem tákn dauð­ans þrisvar í röð á örfáum blað­síðum - og síend­ur­tekin orð eins og „eilífð“, „harmur“, „englar“ gerðu text­ann upp­skrúf­aðan.

Ýmsir tóku eftir þessum eig­in­leikum í fyrri bókum Jóns Kalmans - þó öllum þessum verkum hafi verið vel tekið á Íslandi sem og erlendis - og gerði rit­höf­und­ur­inn Steinar Bragi meðal ann­ars grín að stíl­brögðum hans í bók sinni, Kötu. Steinar Bragi lætur sögu­per­sónu sem ber nafn Jóns Kalmans segja setn­ingar eins og: „Fátt er jafn óskilj­an­legt og sum­ar­him­inn. Heið­ríkjan, golan sem strýkur strá­unum, en þó er ekk­ert til í ver­öld­inni nema ástin.“ Þeir sem hafa lesið bækur Jóns Kalmans kann­ast kannski við stíl­brögð í þessum anda þó auð­vitað sé viss skrum­skæl­ing hér á ferð­inni. 

Eitt ein­kenni þess­ara bóka Jóns var einnig tals­vert magn rétórískra spurn­inga sem oft voru háfleygar: ,,...hver er ég, erum við það sem við gerum eða það okkur dreymir?“ eins og segir á einum stað. Síend­ur­teknar spurn­ingar í þessum anda geta orðið þreyt­andi í skáld­sögum.

Ég þekki marga sem ein­fald­lega hafa gef­ist upp á þessum bókum hans Jóns Kalmans vegna þess hversu hátimbraður text­inn varð á köflum og ég spurði mig stundum að því við lest­ur­inn, þegar ég hnaut um slík texta­brot, hvort orða­lagið væri nú ekki ansi yfir­drifið. 

Þetta er auð­vitað synd því Jón Kalman er frá­bær rit­höf­undur, einn sá allra besti hér á landi. Margt fólk nennir bara ekki að lesa svo dómíner­andi ljóð­rænu.

Byrjið þá á þessari bók

Ég segi við þetta fólk og þá sem ekki hafa lesið Jón Kalman: Byrjið á þess­ari nýju bók hans. Við lest­ur­inn gerð­ist það aldrei að ég liti upp úr bók­inni og hváði af því mér fynd­ist Jón Kalman hafa gengið of langt í stíl­brögðum sínum og fyrstu sjö­tíu síð­urnar í bók­inni eru sér­stak­lega þéttar og lausar við það sem pirraði mig helst við lest­ur­inn á nokkrum af fyrri bókum hans. 

Lík­ing­arnar eru auð­vitað samt á sínum stað - Jón er góður í þeim - en hann er spar­ari á þær og ég held að hver lík­ing komi ekki fyrir nema einu sinni. Typpi nauð­gar­ans er til dæmis „bar­efli“ - lýs­ing sem slær mann strax af því hún er svo sterk og skýr - og krabba­meinið „breiðir“ úr eins og „myrkur“ inni í lík­ama einnar sögu­per­són­unnar. Lík­ing­arnar í þess­ari bók eru yfir­leitt sterkar og þær eru fáar miðað við í fyrri bókum Jóns en í einni þeirra not­aði hann til dæmis orða­lagið „hráki djöf­uls­ins“ til að lýsa bæði slyddu og pen­ingum.