Háskóli Íslands gerir alvar­legar athuga­semdir við ýmis atriði í náms­lána- og náms­styrkja­frum­varpi Illuga Gunn­ars­sonar, mennta- og menn­ing­ar­mála­ráð­herra. Skólinn skil­aði alls­herjar- og mennta­mála­nefnd Alþingis ítar­legri umsögn um lögin í dag ásamt skýrslu frá Hag­fræði­stofnun Háskóla Íslands.

Í umsögn­inni lýsir háskól­inn áhyggjum af nið­ur­fell­ingu tekju­tengdra afborg­ana náms­lána. „Í því felst ójöfn­uður sem sam­ræm­ist vart mark­miði lag­anna. Nið­ur­fell­ing tekju­teng­ing­ar­innar eykur líkur á því að lán­þegar geti lent í greiðslu­erf­ið­leikum að loknu námi. Jafn­framt eru miklar líkur á að nið­ur­fell­ingin muni hafa áhrif á náms­val og dragi þar með smám saman úr fjöl­breytni mennt­unar, sem reynst gæti sam­fé­lag­inu dýr­keypt er fram líða stundir,“ segir þar. 

Mynd: Kristinn Magn­ús­son

Þá er gerð athuga­semd við að stuðn­ingur við nem­endur verði að hámarki bund­inn við 420 ein­ingar og að hámark náms­láns verði 18 millj­ónir. „Þetta kann að hafa mikil áhrif á þá sem hyggj­ast leggja stund á nám erlendis, t.d. í fram­haldi af námi við háskól­ann. Gæta þarf að því að í fámennu sam­fé­lagi er einkar mik­il­vægt að styðja nem­endur til sér­hæfðs náms jafnt innan lands sem utan.“

Einnig er bent á að staða þeirra sem hyggj­ast leggja stund á dokt­ors­nám, bæði heima og erlendis, muni versna. „Styrkir til dokt­ors­náms eru ekki margir hér á landi og vegna langvar­andi und­ir­fjár­mögn­unar hefur háskól­inn tak­markað bol­magn til að styrkja dokt­or­snema. Og jafn­vel nem­andi sem fær skóla­gjalda­lán nið­ur­felld erlendis (algeng­asta teg­und styrks t.a.m. í Banda­ríkj­unum) þarf eftir sem áður á fram­færslu að halda.“ 

Fram kemur að í ljósi þess að allir nem­endur fá sömu upp­hæð í styrk sæti nem­endur sem búa í for­eldra­húsum betri kjara en þeir sem eru ekki í aðstöðu til þess. „Með öðrum orðum, velta má því upp hvort ekki felist í þessu mis­munun effir aðstæðum, t.d. milli nem­enda frá höf­uð­borg­ar­svæð­inu ann­ars vegar og utan höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins hins vegar.“

Bent er á að í frum­varp­inu er gert ráð fýrir að hámarks­láns­tími sé 40 ár og að end­ur­greiðslum skuli að fullu lokið við 67 ára aldur. „Þetta gæti þýtt þunga greiðslu­byrði þeirra sem fara seint í nám. Varasamt er í því sam­hengi að miða við með­al­talsút­reikn­inga. Nefna má í þessu sam­bandi að munur er á launum hjá hinu opin­bera og í einka­geira og það eitt gæti haft það í för með sér að nem­endur velji síður greinar sem búa við lægri laun. Jafn­framt er ekki sjálf­gefið að fólk verði í fullu starfi að námi loknu.“

„Mikill og slæmur forsendubrestur“

Í grein­ingu Hag­fræði­stofn­unar kemur fram að hið nýja náms­lána­kerfi letji fólk frá því að fara í nám þar sem tekju­von er lítil eða mikil óvissa er um laun að loknu námi. „Þeim sem ekki eiga góða að mun til dæmis reyn­ast erf­ið­ara að stunda ýmiss konar list­nám. Af grein­ingu Stúd­enta­ráðs má einnig ráða að breyt­ingin verði óhag­stæð ein­stæðum for­eldrum í hvers kyns meist­ara­námi. Nám þar sem skóla­gjöld eru inn­heimt verður ekki eins eft­ir­sótt og áður,“ segir í skýrslu Hag­fræði­stofn­unar.

„Umskiptin yfir í nýtt kerfi verða sumum erfið. Enginn aðlög­un­ar­frestur er veittur. Ekki er nóg með að end­ur­greiðslur þyng­ist og mögu­leikar á lánum minnki í nýju kerfi hjá sumum hópum náms­fólks, heldur verða end­ur­greiðslur af fyrri lánum einnig þung­bær­ari. Þeir sem eru byrj­aðir að taka náms­lán geta valið milli þess að greiða af lánum sínum sam­kvæmt reglum hvors kerfis fyrir sig, en þá mundi greiðslu­byrðin þyngj­ast, eða þess að eldri lán breyt­ist í jafn­greiðslu­lán og vextir hækki í sam­ræmi við nýjar reglur. Hvort tveggja, breyt­ing á stuðn­ingi í nýju kerfi og breyttar end­ur­greiðslu­reglur, eru mik­ill og slæmur for­sendu­brestur fyrir þá sem byrjað hafa dýrt nám. Ef fullrar sann­girni væri gætt yrði þeim sem þegar eru byrj­aðir í námi gef­inn kostur á að ljúka námi sínu í gamla kerf­inu.“

Fram kemur að í ljósi þess að vextir hækka í nýju kerfi og end­ur­greiðslu­reglur breyt­ast megi deila um hvort 15 millj­óna króna hámark á lánum sé nauð­syn­legt. „Hátt lán er ekki jafn­hag­kvæmt fyrir lán­taka í nýju kerfi og áður. Hámarkið rýrir mögu­leika fólks til þess að stunda dýrt nám sem gefur von um góðar tekjur. Gert er ráð fyrir að margir í hópi þeirra, sem ekki hafa tekið náms­lán til þessa, fái nú náms­styrki. Þar sem styrkirnir eru háðir ástundun kann þetta að verða til þess að þeir flýti námi sínu og menntun þeirra nýt­ist þjóð­fé­lag­inu fyrr. Á hinn bóg­inn má benda á að láns­kjör versna í nýju kerfi. Námsmenn gætu því kosið að vinna meira til þess að þurfa ekki á eins miklum lánum að halda. Ekki er víst að náms­tími stytt­ist að ráði þegar á allt er litið.“