„Af hálfu stefnda [íslenska rík­is­ins] er öllum ávirð­ingum gagn­vart lög­reglu og dóm­stólum, svo og ásök­unum um meinta refsi­verða hátt­semi lög­reglu, ákæru­valds og dóm­stóla [...] hafnað, enda ósann­aðar með öllu.“

Þessi orð birt­ast í grein­ar­gerð sem lögð var fram fyrir hönd íslenska rík­is­ins í Hér­aðs­dómi Reykja­víkur í gær vegna bótakrafna Guðjóns Skarp­héð­ins­sonar, eins sak­born­ing­anna í Guð­mundar- og Geir­finns­málum sem sýkn­aðir voru í Hæsta­rétti í fyrra og í kjöl­farið beðnir afsök­unar af for­sæt­is­ráð­herra á því rang­læti sem þeir máttu þola. 

Sá sami og ber ábyrgð á grein­ar­gerð­inni og þeirri hörðu afstöðu sem þar er tekin gagn­vart Guðjóni, Andri Árnason, hafði sam­band við hina sýkn­uðu og aðstand­endur þeirra fyrir hönd for­sæt­is­ráðu­neyt­is­ins í vor „til að skoða til­tekna sátta­mögu­leika fyrir ráðu­neytið“ eins og hann orð­aði það í tölvu­pósti til eins þeirra.

„Andri vildi sem sagt hringja og „spjalla“ eitt­hvað. Já, nei takk. Ég bauð honum að senda mér bara form­lega erindið sitt og ég hef ekki heyrt í honum eftir það. Þá lét ég ráðu­neytið vita að mér hugn­að­ist slík sam­skipti ekki,“ segir Hafþór Sæv­ars­son, sonur Sævars Ciesielski, eins hinna sýkn­uðu.  

Eins og fram kemur í ítar­legri umfjöllun Aðal­heiðar Ámunda­dóttur í Frétta­blað­inu í dag hefur settur rík­is­lög­maður skilað grein­ar­gerð þar sem mála­til­bún­aði Guðjóns er hafnað með öllu, þess kraf­ist að ríkið verði sýknað af bóta­kröf­unum og full­yrt að Guðjón hafi sjálfur stuðlað að þeim aðgerðum sem kröf­urnar snú­ast um. Í grein­ar­gerð­inni er vísað til máls­at­vika eins og þeim er lýst í sak­fell­ing­ar­dómi Hæsta­réttar frá 1980, en rík­is­lög­maður telur þann dóm hafa sönn­un­ar­gildi um máls­at­vik í ljósi þess að sýknu­dómur Hæsta­réttar frá því í fyrra fjall­aði ekk­ert um þau. Þá hafnar rík­is­lög­maður því að Guðjón hafi verið beittur ólög­mætri þvingun eða harð­ræði á sínum tíma og telur mat Gísla Guð­jóns­sonar, rétt­arsál­fræð­ings sem taldi játn­ingar Guðjóns falskar og fengnar fram með þving­unum, ekki hafa vægi. Guðjón eigi sjálfur átt sök á því að hann var rang­lega dæmdur.

„Öll merki falskrar játningar“

Þessar nýj­ustu vend­ingar í Guð­mundar- og Geir­finns­málum hafa vakið hörð við­brögð í dag. Haft er eftir Ragnari Aðal­steins­syni, lög­manni Guðjóns, að rík­is­stjórnin ætli sér að „kom­ast upp með dóms­morðin án nokk­urra afleið­inga fyrir ríkið og af full­komnu ábyrgð­ar­leysi“. 

Samkvæmt skýrslu starfs­hóps um Guð­mundar- og Geir­finns­mál frá 2013 var Guðjón ein­angr­un­ar­vi­staður í Síðumúlafang­elsi árið 1976 sam­fellt í 420 daga og yfir­heyrður minnst 75 sinnum í minnst 160 klukku­stundir. Dæmi eru um að hann hafi verið yfir­heyrður 10 til 11 klukku­stundir á dag. „Eftir að hafa farið vand­lega yfir gögn þau er liggja til grund­vallar þess­ari skýrslu þá teljum við það hafið yfir allan skyn­sam­legan vafa, að fram­burðir Guðjóns í Geir­finnsmálinu, bæði hjá lögreglu og fyrir dómi, voru óáreið­an­legir. Í raun ber fram­burður Guðjóns í Geir­finnsmálinu og það að hann játaði þátttöku í málinu öll merki falskrar játningar,“ segir í skýrsl­unni, þess hluta hennar er byggir á ítar­legu sál­fræði­mati Gísla H. Guð­jóns­sonar og Jóns Friðriks Sig­urðs­sonar.

Guðjón Skarp­héð­ins­son

Mynd: Out of Thin Air / Facebook

Í úrskurði end­ur­upp­töku­nefndar frá 2015 kemur fram að rann­sókn­ar­lög­reglu­maður hafi rætt við Guðjón löngum stundum og spurt leið­andi spurn­inga. Mikill þrýst­ingur hafi verið settur á hann að játa sök og ljóst sé að Hæsti­réttur hafi á sínum tíma ekki látið hann njóta þess rétt­mæta vafa sem var til staðar um áreið­an­leika játn­inga hans. Er þetta lagt til grund­vallar í sýknu­dómi Hæsta­réttar frá því í fyrra, en þar er þó ekki fjallað beint um máls­at­vik og það harð­ræði sem sak­born­ingar voru beittir.

Framsetningin á forræði ríkislögmanns

For­sæt­is­ráðu­neytið hefur sent frá sér yfir­lýs­ingu þar sem er áréttað að mála­til­bún­aður rík­is­lög­manns sé á ábyrgð emb­ætt­is­ins: „Rík­is­lög­maður ann­ast vörn í einka­málum sem höfðuð eru gegn rík­inu og hefur almennt for­ræði á kröfu­gerð og fram­setn­ingu hennar.“ Þá kemur fram að settur rík­is­lög­maður, Andri Árnason, hafi „átt í við­ræðum og leitað sátta við aðila máls“. 

For­sæt­is­ráðu­neytið óskaði eftir því við Andra, með bréfi 26. októ­ber 2018, að hann hefði sam­band við hina sýkn­uðu og niðja þeirra og kann­aði grund­völl sátta. Þar hefur hann gegnt hlut­verki á vegum ráðu­neyt­is­ins sjálfs en ekki rík­is­lög­manns. 

Hafþór Sæv­ars­son, sonur Sævars Ciesielski, hefur gagn­rýnt að þessi sam­skipti hafi farið fram með óform­legum hætti. Hann greinir frá því á Facebook að hann hafi afþakkað þau. „Ég bað um form­leg sam­skipti við Andra í emb­ætt­is­störfum sínum en fékk það aldrei í gegn,“ skrifar hann.

Mynd: Davíð Þór

Katrín Jak­obs­dóttir for­sæt­is­ráð­herra baðst afsök­unar á rang­læt­inu sem sak­born­ingar í Guð­mundar- og Geir­finns­málum máttu þola eftir að Hæsti­réttur kvað upp sýknu­dóm­inn í fyrra.

„Ég hef aldrei fengið svar við spurn­ingu minni um hvað var eig­in­lega for­sæt­is­ráð­herra að biðj­ast fyr­ir­gefn­ingar á. Veit það ein­hver? Ég held þau vilji ekki einu sinni hugsa þá hugsun til enda,“ skrifar Hafþór. 

„Málið er nú fyrst og fremst í höndum setts rík­is­lög­manns. Hann er að und­ir­búa grein­ar­gerð í máli sem Ragnar Aðal­steins­son lög­maður hefur höfðað fyrir hönd Guðjóns Skarp­héð­ins­sonar,“ segir í til­kynn­ingu á vef for­sæt­is­ráðu­neyt­is­ins. „Af hálfu stjórn­valda hefur verið lögð áhersla á að ríkið væri til­búið að semja um sann­gjarnar bætur til þeirra sem sýkn­aðir voru og aðstand­enda þeirra sem fallnir eru frá og afla til þess við­eig­andi laga­heim­ildar. Rík­is­stjórnin mun halda áfram athugun á slíkri lausn, sem aðilar gætu verið sáttir við.“