Utan­rík­is­ráðu­neytið leggst gegn því að laga­grein þar sem segir að það geti varðað allt að sex ára fang­elsi að smána erlendan þjóð­höfð­ingja, þjóð eða fána erlends ríkis, verði afnumin. Í umsögn um frum­varp þess efnis sem ráðu­neytið hefur sent inn til Alþingis er vernd erlendra sendi­er­ind­reka og frið­helgi sendi­ráða lögð að jöfnu við vörn erlendra þjóð­höfð­ingja gegn móðg­unum. Fyrsti flutn­ings­maður frum­varps­ins telur ráðu­neytið á villi­götum og segir að afnám ákvæð­is­ins snú­ist um vernd tján­ing­ar­frels­is­ins.

Fjórir þing­menn Vinstri grænna lögðu í febr­úar síð­ast­liðnum fram frum­varp þess efnis að 95. grein almennra hegn­ing­ar­laga yrði afnumin í heild sinni. Í grein­inni er til­tekið að það varði sektum eða fang­elsi að smána erlendar þjóðir, ríki, ráða­menn, þjóð­höfð­ingja eða fána. Hið sama gildi um erind­reka erlendra ríkja hér á landi. Þá er til­tekið að sömu refs­ingar liggi við ógn­unum eða vald­beit­ingu gagn­vart sendi­er­ind­rekum eða sendi­ráðum. Síð­ast­nefnda ákvæði grein­ar­innar var bætt inn í lögin árið 2002, eftir að þrír menn voru ákærðir fyrir að hafa smánað Banda­ríkin með því að kasta eldsprengju á sendi­ráð þeirra að Lauf­ás­vegi.

Leggja móðganir að jöfnu við vernd diplómata

Í umsögn utan­rík­is­ráðu­neyt­is­ins er sem fyrr segir lagst gegn því að umrætt laga­á­kvæði verði afnumið. Einkum er þar vísað til þjóð­rétt­ar­legra skuld­bind­inga Íslend­inga sem felist í aðild að svo­nefndum Vín­ar­samn­ingi frá árinu 1961, um stjórn­mála­sam­band ríkja. Í umsögn­inni kemur fram að af lestri grein­ar­gerðar með frum­varp­inu megi ráða að því sé einkum beint gegn þeim hluta laga­á­kvæð­is­ins sem snúi að vernd erlendra þjóð­höfð­ingja gegn smánun. Hins vegar myndu, með afnámi ákvæð­is­ins, einnig falla út refs­á­kvæði vegna ann­ars þess sem til­tekið er í grein­inni. Er það af hálfu ráðu­neyt­is­ins talið afleitt þar eð það vinni gegn ákvæðum Vín­ar­samn­ings­ins.

Hvað varðar móðgun við erlenda þjóð­höfð­ingja segir síðan í umsögn ráðu­neyt­is­ins: „Má rök­styðja að öll sömu vernd­ar­sjón­ar­mið og um sendi­ráð og sendi­er­ind­reka eigi að gilda um þjóð­höfð­ingja erlends ríkis. Að mati ráðu­neyt­is­ins skýtur skökku við ef þjóð­höfð­ingi erlends ríkis njóti minni rétt­ar­vemdar heldur en t.d. sendi­herra við­kom­andi ríkis, aðrir sendi­er­ind­rekar og fjöl­skyldur þeirra.“

Ekki sér íslensk umræða

Steinunn Þóra Árna­dóttir, þing­kona Vinstri grænna og fyrsti flutn­ings­maður frum­varps­ins, seg­ist telja að utan­rík­is­ráðu­neytið sé á villi­götum í mál­inu. Þannig hafi þegar árið 2002 fallið dómur fyrir Mann­rétt­inda­dóm­stól Evrópu í máli franska dag­blaðs­ins Le Monde, þar sem úrskurðað var að sér­stök vernd þjóð­höfð­ingja fyrir móðg­unum væri ónauð­syn­leg í lýð­ræð­is­þjóð­fé­lagi. „Þetta er ekki sér íslenskt mál, þessi umræða á sér stað í öðrum löndum. Þannig er verið að vinna að því á vegum Öryggis- og sam­vinnu­stofn­unar Evrópu og í sam­vinnu við International Press Institute að gera úttekt á lög­gjöf um sér­vernd erlendra þjóð­höfð­ingja,“ segir Steinunn Þóra og bendir á mál þýska grínist­ans Jans Böh­mer­manns sem vakti mikla umræðu árið 2016. Þýska rík­is­stjórnin neydd­ist þá til að heim­ila að ákæra yrði gefin út á hendur Böh­mer­mann fyrir að hafa með flutn­ingi sínum á ljóði um tyrk­neska for­set­ann Recep Tayyip Erdogan móðgað erlendan þjóð­höfð­ingja. Angela Merkel, kansl­ari Þýska­lands, sagði þá að þýsk lög sem banni fólki að móðga erlenda þjóð­höfð­ingja yrðu afnumin innan tveggja ára. Málið á hendur Böh­mer­mann var fellt niður.

Steinunn Þóra segir frum­varpið snú­ast um vernd á tján­ing­ar­frelsi almenn­ings. „Í grund­vall­ar­at­riðum snýst þetta um mál­frelsið, það á að vera hægt að gagn­rýna þá sem eru skip­aðir eða kjörnir æðstu tals­menn sinna þjóða. Það er það sem þetta snýst um, tján­ing­ar­frelsi almenn­ings. Það er almenn lög­gjöf sem snýr að meið­yrðum, hót­unum um lík­ams­meið­ingar og svo fram­vegis sem hægt er að beita í þeim til­fellum og sömu reglur eiga vit­an­lega að gilda um þjóð­höfð­ingja sem aðra.“

Ekki vegið að vernd diplómata

Steinunn Þóra segir einnig að með því fella 95. grein lag­anna úr gildi sé heldur ekki verið að vega að vernd erlendra diplómata hér á landi. Vín­ar­samn­ing­ur­inn sé eftir sem áður í gildi auk almennra laga. Telji utan­rík­is­ráðu­neytið hættu á slíku sé ein­falt mál að styrkja aðrar greinar laga­safns­ins. „Ég efast að vísu um að svo sé en það væri bara gott að fá full­trúa ráðu­neyt­is­ins inn á fund til að þeir geti borið fram rök fyrir því. Meg­in­punkt­ur­inn er sá það er partur af tján­ing­ar­frels­inu að mega tjá sig um þjóð­höfð­ingja, um þjóð­fána og svo fram­vegis.“

„Það á að vera hægt að gagn­rýna þá sem eru skip­aðir eða kjörnir æðstu tals­menn sinna þjóða.“

Varðandi þann hluta laga­á­kvæðs­ins sem snýr að ógn­unum gagn­vart sendi­ráðum og sendi­ráðs­starfs­mönnum segir Steinunn Þóra að aug­ljóst sé að sú klausa eigi á engan hátt heima í almennum hegn­ing­ar­lögum. „Sú grein var sett inn í lögin árið 2002, eftir að þrír menn voru ákærðir fyrir að hafa kastað bens­ín­sprengju að banda­ríska sendi­ráð­inu. Þeir voru ákærðir og síðan dæmdir eftir þess­ari 95. grein sem þá var, sem sneri að móðgun við erlenda þjóð­höfð­ingja. Ég hef hins vegar alltaf talið að þeir hafi verið rang­lega dæmdir, það hafi átt að ákæra þá fyrir eigna­spjöll, til­raun til íkveikju eða eitt­hvað í þá veru. Alla vega hefði ekki átt að dæma þá sam­kvæmt þessum lögum. Það að utan­rík­is­ráðu­neytið telji að nauð­syn­legt sé að þetta ákvæði sé til staðar skil ég ekki, ég tel að ráðu­neytið sé þar á villi­götum. Þetta ákvæði á ekki við á þessum stað í lög­unum.“