Reykja­vík­ur­borg brýtur hugs­an­lega mann­rétt­indi á íbúum sínum með því að bregð­ast ekki við svifryks­mengun í borg­inni. Þetta segir Ragnar Aðal­steins­son, einn virt­asti mann­rétt­inda­lög­fræð­ingur Íslands, í sam­tali við Stundina. Ekki sé úti­lokað að borgin gæti verði bóta­skyld sökum þessa.

Guð­mundur Hörður Guð­munds­son, umhverf­is­fræð­ingur og fyrr­ver­andi for­maður Land­verndar, skrif­aði í gær pistil á vef Stund­ar­innar þar sem hann velti upp þeirri spurn­ingu hvort borgin væri hugs­an­lega, með aðgerð­ar­leysi sínu þegar kemur að því að hefta svifryk, að brjóta mann­rétt­indi á borg­ur­unum.

Í pistl­inum bendir Guð­mundur Hörður á að stór ástæða þess að vand­inn skap­ist sé sand­burður borg­ar­innar á götur til hálku­varna.

Grípa þarf til mótvægisaðgerða

Guð­mundur Hörður Guð­munds­sonUmhverf­is­fræð­ingur gagn­rýnir Reykja­vík­ur­borg harð­lega fyrir að bregð­ast ekki við svifryks­mengun.

„Borgin dreifir gríðar miklu magni af sandi og möl á götur og gang­stíga borg­ar­innar. Á þeim dögum sem hálka mynd­ast má ætla af fréttum að 70 tonn af sandi fari á húsa­götur borg­ar­innar.  Þannig að á heilum vetri er lík­lega um ein­hver hund­ruð tonna að ræða,“ skrifar Guð­mundur Hörður.

Hann bendir í fram­hald­inu á að fjöl­margir hafi í gegnum tíð­ina vakið athygli á hversu stór upp­spretta svifryks þessi sand­burður sé, þar á meðal séu Félag íslenskra bif­reiða­eig­enda, Evr­ópu­sam­bandið, EuroRAP á Íslandi og sér­fræð­ingar í umhverf­is­fræðum sem hafi lýst því á þingi Félags umhverf­is­fræð­inga fyrir ára­tug síðan.  

Guð­mundur Hörður skýrir síðan frá því að á umræddi þingi umhverf­is­fræð­inga hafi ástæða þess að sand­burður hefði þau áhrif að svifryk ykist verið útskýrður með því að um væri að ræða svokölluð „sand­papp­írs­á­hrif“, það er að segja að nún­ingur milli bíldekkja og sands á göt­unum sliti mal­bik­inu og þá brotn­aði sand­ur­inn sömu­leiðis í örsmátt og mynd­aði þannig svifryk. Til þess að bregð­ast við þessu þyrfti að grípa til mót­væg­is­að­gerða, þar á meðal ryk­bind­ingar og hreins­unar.

„Samt sem áður virð­ast borg­ar­yf­ir­völd helst ekki grípa til slíkra ráð­staf­ana fyrr en seint á vorin. Til marks um það eru fréttir frá því í lok apríl 2016 þegar borgin féll frá ákvörðun um að spara í þvotti á götum Reykja­víkur vegna þess að sand­ur­inn hafði valdið óþrifn­aði, svifryki og slysum hjá hjól­reiða­fólki. Árið þar á undan var svo mik­ill sandur á götum að Reykja­vík­ur­borg sá ástæðu til að fjalla sér­stak­lega um það á heima­síðu sinni. En þrátt fyrir þetta og almenna vit­neskju um áhrif hálku­varna á loft­gæði þá virð­ist borgin enn ekki fást til að þrífa sand og möl af götum borg­ar­innar.“

Svifryksmengun sex sinnum yfir heilsuverndarmörk á árinu

Þá segir Guð­mundur Hörður að verði ekki gerð brag­ar­bót á þessum vinnu­brögðum hjá Reykja­vík­ur­borg sé til­efni til þess fyrir þá sem verst verða fyrir barð­inu á áhrifum svifryks­meng­unar að leita réttar síns. Hann bendir meðal ann­ars á að í meist­ara­rit­gerð Þóru Jóns­dóttur um mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu og rétt­inn til heil­næms umhverfis sé vissu­lega bent á að almenn­ingur þurfi að sætta sig við ein­hver óþæg­indi sem fylgi því að búa í stór­borgum. „En ef mengun hefur verið við­var­andi og oft­sinnis farið fram úr leyfi­legum hámark­s­við­miðum, þá er nægum alvar­leika náð til að mál verði tekið til skoð­unar vegna mögu­legs brots á rétt­indum af 8. gr.“.

Guð­mundur Hörður vill meina að þetta geti vel átt við í til­felli borg­ar­innar. „Nú liggur fyrir að svifryk í Reyka­jvík hefur farið sex sinnum yfir heilsu­vernd­ar­mörk á árinu, sautján sinnum í fyrra og áætlað er að rekja megi átta­tíu ótíma­bær dauðs­föll á ári til loft­meng­unar vegna svifryks.“

Láti reyna á tjón fyrir dómstólum

Ragnar Aðal­steins­son mann­rétt­inda­lög­fræð­ingur tekur undir með Guðmundi Herði, að vissum skil­yrðum upp­fylltum.

Mynd: Getty ima­ges

„Ef svifryks­mengun, sem hægt er að færa sönnur á að hafi valdið fólki tjóni, verður að ein­hverju leyti rakin til gáleysis eða athafna­leysis sveit­ar­fé­lags­ins þá getur það valdið bóta­skyldu. Til þess þarf hins vegar að færa sönnur á að hægt sé að hefta svifryk með ein­hverjum aðgerðum. Ég held að það sé nokkuð aug­ljóst að hægt sé að draga veru­lega úr svifryks­mengun með til­tölu­lega ein­földum aðgerðum. Ef sveit­ar­fé­lagið hefst ekki handa við slíkt og lætur þetta afskipta­laust getur það sann­ar­lega skapað bóta­skyldu gagn­vart þeim sem verða fyrir tjóni. Það er aug­ljóst orsaka­sam­band þar á milli og borgin á að geta séð það fyrir.“

Telji ein­hver sig hafa orðið fyrir tjóni af völdum svifryks­meng­unar segir Ragnar að eðli­legt sé að við­kom­andi afli sér gagna, lækn­is­vott­orða og lækn­is­fræði­legs mats. Sé hægt að sýna fram á slíkt gæti við­kom­andi látið reyna á það fyrir dóm­stólum hvort hann ætti rétt á bótum af þeim völdum.

Skerðir lífsgæði fólks

Varðandi þá sem búa við skert lífs­gæði vegna svifryks­meng­unar, til að mynda þá sem þjást af astma eða öðrum önd­un­ar­færa sjúk­dómum og þurfa mögu­lega að halda sig heima við þegar mengun er sem mest, segir Ragnar að vissu­lega sé hægt að færa rök fyrir því að það fólk hafi orðið fyrir miska í ein­hverjum til­vikum. „Það snýr að því hvað afleið­ing­arnar eru miklar fyrir fólk, hvort það þurfi til að mynda að sleppa því að mæta í skóla eða til vinnu af þessum sökum. Við erum eig­in­lega alltaf að miða við fjár­hagstjón í slíkum bóta­málum en svo er líka til eitt­hvað sem heitir miskatjón, það er að segja tap á lífs­gæðum. Það yrði lík­lega erf­ið­ara að fara með slíkt mál fyrir dóm­stóla og til að láta reyna á svona mál væri heppi­legra að ein­hver sem gæti sýnt fram á heilsutjón af völdum þess­arar meng­unar myndi höfða slíkt mál.“