Skóla­lóðir heims­ins hafa löngum verið víg­vellir og því ekki furða að ung­linga­bækur heims­ins séu fullar af sögum af ein­elti. Ef ég ætti að velja eina slíka til að mæla með þá væri það Saga af strák (e. About a Boy) eftir Nick Hornby (bók­ina, myndin gerir lyk­ilmi­s­tök þegar kemur að því að birta ein­eltið), sem lýsir upp­lifun fórn­ar­lambs­ins af fágætri næmni. En jan­vel hún kemur lítið inn á ger­and­ann.

Ger­and­inn er oft­ast frekar dul­ar­full per­sóna, sem virð­ist hafa hlotið vald sitt að ofan – og jafn­vel þegar örlitlu ljósi er varpað á for­tíð hans þá er það aðeins sem hluti af stóru sög­unni. En af þessu leiðir að við lærum mest um hvað ein­elti er ömur­legt, ekki hvaðan það sprettur, því fyrir þol­and­anum er sjaldn­ast nein rót (þótt ger­end­unum tak­ist stundum að sann­færa þá um að hún liggi hjá þeim), aðeins stig­vax­andi ofbeldi. Ofbeldi sem flestir fara hægt og rólega að venj­ast, ein­eltið verður nán­ast eins og nátt­úru­lög­mál.

Mynd: Forlagið

Þess vegna er nýjasta verð­launa­bók Íslensku barna­bóka­verð­laun­anna, Er ekki allt í lagi með þig? eftir Elísu Jóhanns­dóttur, svona dýr­mæt. Þar fáum við svip­mynd af ung­linga­bekk grunn­skóla í gegnum tvær stelpur, þær Ragn­heiði og Heklu, en þær eru til skiptis aðal­per­sónur kafl­anna. Ragn­heiður er nýflutt í smábæ nálægt Reykja­vík eftir að hafa lent í alvar­legu ein­elti í Miami – og ving­ast þar við Heklu, fót­bolta­stjörnu og spilafíkil.

Fljót­lega kemur þó í ljós að þótt Ragn­heiður sjálf sé laus við að vera lögð í ein­elti er ein­elti svo sann­ar­lega til staðar í þessum skóla líka. Þótt það virki ólíkt lúm­skara – en það er auð­vitað aðal­lega út af því núna er hún ekki þol­and­inn.

Sagan er skrifuð á sann­fær­andi ung­linga­máli en hins vegar hef ég sjaldan eða aldrei rek­ist á jafn málglaða ung­linga. Megnið af sög­unni er í formi sam­ræðna – og það litla sem birt­ist okkur aðeins sem hugs­anir per­són­anna mun verða fært í töluð orð á end­anum.

En máski er það til marks um það að þögnin, hún sé athvarf þolend­anna? Ger­end­urnir eiga alltaf orðið, þetta er þeirra ríki og þeir geta leyft sér að sam­kjafta án þess að hafa áhyggjur af því að tala af sér. Það útskýrir til dæmis ágæt­lega af hverju helsti ger­and­inn verður hálf­brjáluð af minnstu ein­veru, jafn­vel þótt það séu aðeins örfáir klukku­tímar; það þarf alltaf ein­hver að vera að hlusta á hana eða dást að henni. Enda fær fórn­ar­lamb ein­elt­is­ins, Lilja, aðeins örfáar setn­ingar í allri bók­inni – þótt fyrr­ver­andi fórn­ar­lambið Ragn­heiður geti talað alla í kaf, núna þegar hún er laus við ein­eltið.

En bók­inni tekst að búa til ákaf­lega sann­fær­andi vin­kvenna­hóp, skip­aðan fjórum stelpum sem eru nógu ólíkar til að renna ekki saman í eitt­hvert karakt­erslaust stelpna­ger en þó nógu líkar til þess að maður trúi því að þær séu vin­konur. Henni tekst líka ágæt­lega að sýna hvernig ein­elti getur grass­erað út af eitr­aðri blöndu af öfund, mis­skiln­ingi, eig­in­girni og trú­girni. Það er vissu­lega bara einn kok­teill af mörgum sem getur valdið ein­elti og von­andi eru fleiri bækur, ann­að­hvort óút­komnar eða sem ég á eftir ólesnar, sem segja okkur allar hinar sög­urnar.

Raddir ger­enda Elísa Jóhanns­dóttir fékk Íslensku barna­bók­mennta­verð­launin fyrir bók­ina Er ekki allt í lagi með þig? Þar dregur hún upp raunsanna mynd af ein­elti, þar sem raddir ger­enda taka mikið pláss.

Mynd: Forlagið / Gassi

Eitt trufl­aði mig þó örlítið. Ragn­heiður upp­lifir nán­ast allt betra hér á Íslandi heldur en í Ameríku. Sem er skilj­an­legt, haf­andi lent í hremm­ingum þar en ekki á Íslandi. Við skynjum í gegnum hana hvernig kerfið brást henni í Ameríku – en við vitum aldrei hvernig það brást Lilju heima á Íslandi. Kenn­ar­arnir og fót­bolta­þjálf­ar­arnir virð­ast allir hin mestu ljúf­menni og náms­ráð­gjaf­inn nán­ast dýr­lingur – af hverju sáu þau þetta ekki og af hverju brugð­ust þau ekki við? Þau bregð­ast vissu­lega við annarri ein­elt­istil­raun seint í bók­inni – og gera flest rétt þá, hvað veldur þá þess­ari kollek­tívu blindu?

Það er verð­ugt rann­sókn­ar­efni – því þótt stundum grass­eri ein­eltiskúltúr í ákveðnum skólum og jafn­vel í heilum sveit­ar­fé­lögum þá virð­ist þetta nú samt eiga sér stað alls staðar. Það væri for­vitni­legt að skoða betur af hverju.

Dísa bjargar málunum

Mögulega mætti smíða bók­mennta­kenn­ingu í kringum það að fantasían sé leið okkar til að sleppa frá grimmum hvers­dags­leik­anum – og sumar fantasíur hafa hrein­lega gengið út á það. Bastían Baltasar Búx er á flótta undan hrekkju­svínum þegar hann hverfur í heim Sögunnar enda­lausu og Búi er að flýja erf­iðar fjöl­syldu­að­stæður þegar hann finnur anda í flösku sem færir hann alla leið til Hvergilands í Elsku Míó minn.

En við skulum þó til að byrja með láta okkur duga að fara til Reykja­víkur. Þar býr Dísa, sem við fyrstu sýn virð­ist eiga við álíka ein­elti að glíma og Lilja – og hún virð­ist bregð­ast við því á svip­aðan hátt og Ragn­heiður; báðar reyna þær að klæða ein­eltið af sér með ein­hverju pönk­ara­legu mér-er-sama lúkki, eitt­hvað sem hvorug sagan fer þó djúpt í, við fáum engar ævi­sögur Sid Viscious í þessum ung­linga­bókum. Dísa er sumsé tit­il­per­sónan í bæði Drauga-Dísu og Galdra-Dísu og þótt sú síð­ari sé nýkomin út skulum við byrja aðeins á Drauga-Dísu.

Mynd: Forlagið

Þar kynn­umst við vel­mein­andi stelpu, sem er hörð af sér, en það er ekki nóg – ein­eltið heldur samt bara áfram. Þangað til galdr­a­rnir láta á sér kræla og hún finnur galdra­hlið inn í annan heim, tíma­hlið sem tekur hana 300 ár aftur í tím­ann. Þar kynn­ist Dísa jafn­aldra sínum og unir sér ágæt­lega – en freist­ingin til þess að nota töfra­hliðið til að hefna sín á kvöl­urum sínum verður þó heil­brigðri for­vitn­inni yfir­sterk­ari.

Þannig verður sagan meðal ann­ars tákn­saga fyrir kóp­ing-mek­an­isma og töffara­heit, þar sem þú týnir sjálfum þér og hefnd­ar­þorst­inn sem ein­eltið ól í brjóst­inu verður góð­mennsk­unni yfir­sterk­ari. Eitthvað sem gæti alveg leitt út í nýja teg­und af ein­elti í ein­hverri annarri sögu, en það hefði lík­lega leitt okkur of langt í burtu frá ævin­týr­inu sem höf­und­ur­inn, Gunnar Theódór Egg­erts­son, vill segja okkur.

Og það er heill­andi ævin­týri sem birtir okkur ljós­lif­andi mynd af horfnum tíma. Oft leið­ist mér ósegj­an­lega þegar íslenskir höf­undar nota sagna­arf­inn og Íslands­sög­una jafn mikið og Gunnar Theódór gerir í Drauga-Dísu, finnst maður kom­inn aftur í þurran sagn­fræði­tíma í grunn­skóla, en Gunnar Theódór nær að glæða þennan forna heim slíku lífi að helst myndi maður vilja dvelja þar lengur.

En bækur taka alltaf enda, meira að segja Sagan enda­lausa gerði það, og þá er bara að bíða eftir fram­hald­inu. Sem kom út núna fyrir jólin. Dísa var rétt byrjuð að kynn­ast göldrum í fyrri bók­inni en í milli­tíð­inni (og í upp­hafi þeirrar nýju) hefur hún lært því­lík firn af galdra­þulum að hún stendur svo sann­ar­lega undir nafn­inu Galdra-Dísa.

Mynd: Forlagið

Það er ein helsta freist­ing flestra fram­halds­bóka að halda sig bara við for­múl­una og end­ur­taka gömlu sög­una, en það á sann­ar­lega ekki við um Galdra-Dísu. Galdr­a­rnir voru að koma sterkir inn í lok fyrri bók­ar­innar og eru um margt í for­grunni hér, en að öðru leyti var fókus Drauga-Dísu á ein­elti, hefnd, tíma­flakk og að birta svip­mynd af Íslandi fyrri alda. Galdra-Dísa fjallar miklu frekar um fjar­læg stríðs­hrjáð lönd, flótta­menn, trú­ar­brögð og mann­kyns­sög­una. Já, og ábyrgð. Þið munið mögu­lega þrástefið í sög­unum um Köngu­ló­ar­mann­inn, þar sem Ben frændi segir Peter Parker í dauða­teygj­unum að miklu valdi fylgi mikil ábyrgð, mögu­lega með­vit­aður um að þessi væskils­legi piltur hafi nýlega fengið mikið vald. Það er mik­il­væg auka­per­sóna, ein­hvers konar vofa, sem gegnir hlut­verki Bens frænda í þess­ari sögu og gerir Dísu ítrekað grein fyrir allri ábyrgð­inni sem hvílir á herðum hennar.

Það voru þó önnur minni úr heims­bók­mennt­unum sem mér voru hug­læg­ari á meðan ég las bók­ina, nefni­lega hinn mikli sagna­bálkur um Söguna af Ísfólk­inu. Fyrir því eru kannski helst tvær ástæður. Annars vegar sú að höf­uð­skúrkur sög­unnar, seið­skratt­inn Skafti, er merki­lega líkur Þengli hinum illa, þeim manns­djöfli sem Margit Sandemo gerði ódauð­legan. Bók­staf­lega. Báðir hafa þeir sopið af öllum þeim illsku­lindum sem þeir hafa kom­ist í tæri við og breytt öllum göldrum sem þeir hafa lært í daun­illsta svarta­galdur. Báðir lifa þeir í gegnum ald­irnar og bíða færis til hefnda og heims­yf­ir­ráða.

Tak­marka­laust ímynd­un­ar­aflGunnar Theodór hefur nán­ast tak­marka­laust ímynd­un­ar­afl sem fer á flug í bók­unum um Dísu, sem hefur ofur­nátt­úru­legar teng­ingar.

Mynd: Forlagið / Gassi

Þetta segi ég Galdra-Dísu til hróss, enda Þengill hinn illi frá­bær karakter sem situr enn í mér, öllum þessum árum síðar. Skafti nær kannski ekki sömu hæðum – og einn af sára­fáum göllum Drauga-Dísu var sá að upp­haf illsku hans var ekki útskýrt alveg nógu sann­fær­andi. Þá eru liðin tæp 30 ár síðan ég las Ísfólks-bálk­inn og hef heyrt á ýmsum að stíl­snilli Margitar hafi verið ábóta­vant – sem á sann­ar­lega ekki við um Gunnar Theodór, báðar bæk­urnar eru fanta­vel stíl­aðar. En hann deilir þó ákveðnum veik­leikum með Sandemo (og jafn­vel Stephen King, ef út í það er farið) – ímynd­un­ar­aflið virð­ist nán­ast óend­an­legt, sem getur oft kostað ákveðið offlæði, sér­stak­lega þegar líður á. Þannig var Drauga-Dísa alltaf pass­lega jarð­tengd en þótt Galdra-Dísa ger­ist mest­öll í okkar heimi þá er dálítið eins og hún sé komin hættu­lega fjarri jarð­kringl­unni á köflum.

Offlæðið ber líka sögu­per­són­urnar ofur­liði að ein­hverju leyti. Ekki allar þó. Í þetta skiptið bæt­ast við nokkrar stelpur frá stríðs­hrjáðu landi, Gambelíu (sem minnir mest á ein­hvern bræð­ing af Sýrlandi og ein­hverju Afr­íku­landi), og það er farið vel með þeirra sögu og þær reyn­ast um margt eft­ir­minni­leg­ustu karakt­erar bók­ar­innar – sér­stak­lega ein sem kemur í ljós að á for­tíð sem barna­her­maður.

En aðal­per­són­urnar gömlu, Dísa og sautj­ándu aldar pilt­ur­inn Björn, sem villt­ist inn í nútím­ann, það er dálítið eins og þau hafi orðið eftir í fyrri bók­inni. Þau þró­ast furðu lítið – sem er synd, vegna þess að næg eru tæki­færin. Í fyrri bók­inni voru þau afskiptir ung­lingar hvort frá sinni öld­inni, ekk­ert óvenju­legir karakt­erar en vel smíð­aðir. Núna er Björn tíma­villtur í 21. öld­inni á meðan Dísa glímir við mjög áhuga­verðan mis­þroska, að hafa lifað í nokkrar aldir en vera samt bara tán­ingur. En það er alltof lítið unnið með þetta, til þess er fantasían of frek til pláss­ins. Það liggur við að maður hefði viljað eina hvers­dags­lega sögu sem milli­spil, þar sem þau hefðu þvælst ráð­villt um Reykja­vík okkar daga.

Annað sem trufl­aði mig dálítið í Galdra-Dísu var hvernig lausnin virð­ist afskap­lega – hættu­lega – ein­föld. Það þurfi bara að losna við einn skúrk og þá sé öllu borgið. En þá er rétt að muna enda­lok fyrri bók­ar­innar. Ef þið eigið eftir að lesa Drauga-Dísu megið þið hætta að lesa hér ... en þar sendir hún Skafta og allan hans skrímsla­her eins langt aftur í gráa forn­eskju og frekast er hægt. Þá pældi maður ekki mikið í því að það væri mögu­lega óráð (þótt eft­ir­mál­inn hafi kveikt ákveð­inn grun) en hér komumst við að því hvernig sú lausn varð að lokum til ills. Hver veit nema lausn nýju bók­ar­innar fái sömu með­ferð í næsta fram­haldi?