Biskup Íslands, Agnes M. Sigurðardóttir, segist ekki sammála því að allt sé leyfilegt í leitinni að sannleikanum. „Mér finnst til dæmis ekki siðferðilega rétt að stela gögnum og fara á bak við fólk til að afhjúpa mál og leiða sannleikann í ljós,“ segir séra Agnes í viðtali í Morgunblaðinu í dag. Ummælin koma í kjölfar lögbanns sem Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu setti á fréttaflutning Stundarinnar og Reykjavík Media upp úr gögnum sem sýna fram á tengsl viðskipta og stjórnmála í tilfelli Bjarna Benediktssonar, nú forsætisráðherra, í aðdraganda hrunsins. Lögbannið var sett að beiðni Glitnis Holdco, eignarhaldsfélags um eignir hins fallna banka Glitnis, síðastliðinn mánudag og mun félagið höfða staðfestingarmál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur í dag.

Fjölmargir hafa fordæmt lögbannið, þar á meðal formenn flestra stjórnmálaflokka hér á landi, Blaðamannafélag Íslands og Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu (ÖSE). 

Í viðtalinu segist Agnes meðal annars óttast að alþingiskosningarnar um næstu helgi skili okkur ekki einhverju nýju nema menn átti sig á því að það þurfi að taka sinnaskiptum. Þá segir hún að siðbót í íslensku þjóðlífi ætti að felast í endurnýjun á þeim gildum sem við höfum reitt okkur á í aldanna rás og hafa verið siðferðilegur grunnur lífsviðhorfa okkar. „Ein leið til að komast að rót vandans er að greina hann, draga sannleikann fram í hverju máli og núllstilla hlutina,“ segir Agnes, en segir hins vegar ekki allt leyfilegt í sannleiksleitinni og að ekki sé siðferðilega rétt að afhjúpa sannleikann með stolnum gögnum.  

Uppljóstrarar gegni mikilvægu hlutverki

Í flestum lýðræðisríkjum eru lagaákvæði sem vernda heimildarmenn og uppljóstrara, meðal annars í málum þar sem stolin gögn varpa ljósi á sannleik sem á erindi til almennings. Fjölmörg dæmi eru um að stolin gögn, sem lekið er til fjölmiðla, hafi varpað ljósi á áður óþekktan sannleik. Frægasta dæmið er líklega mál Edwards Snowden sem árið 2013 lak trúnaðargögnum frá Þjóðaröryggisstofnun Bandaríkjanna, NSA, til fjölmiðlanna The Guardian og The Washington Post. Gögnin afhjúpuðu umfangsmiklar persónunjósnir bandarískra yfirvalda á fólki í gegnum netið, meðal annars með því að safna vinalistum og skilaboðum í gegnum vinsæla tölvuþjónustuaðila á borð við Gmail og Facebook. Gagnasöfnunin byggði ekki á lagalegum grunni og vakti málið heimsathygli. 

Frumvarp um miðlun upplýsinga og vernd uppljóstrara var lagt fram á Alþingi árið 2015. Í greinargerð með frumvarpinu sagði meðal annars að skoðana- og tjáningarfrelsið væri í flokki elstu og mikilvægustu réttinda þegnanna og væru óumdeilanlega ein af undirstöðum lýðræðisþjóðfélags. „Í íslensku þjóðfélagi hafa uppljóstrarar einnig gegnt mikilvægu hlutverki við að koma upplýsingum um misgerðir sem varða almannahagsmuni á framfæri. Þess konar mál koma reglulega til umræðu í þjóðfélaginu fyrir tilstilli fjölmiðla. Slík mál geta átt brýnt erindi til almennings en minna hefur þó farið fyrir umfjöllun um afleiðingar umfjöllunarinnar fyrir þann sem miðlaði upplýsingunum til fjölmiðla, þ.e. fyrir uppljóstrarann. Algengt er að þar hafi verið um að ræða starfsmann hlutaðeigandi fyrirtækis eða stofnunar eða mann með öðrum hætti nátengdan þeirri starfsemi sem upplýsingarnar varða í hvert sinn. Einnig er mjög algengt að starfsmaður sé látinn gjalda fyrir uppljóstrunina, svo sem að hann missi í kjölfarið starf sitt. 

Fyrrgreindar afleiðingar uppljóstrunar fyrir uppljóstrarann, og aðrar verri, hafa eðli málsins samkvæmt kælingaráhrif (e. chilling effects) á miðlun upplýsinga sem þessara þar sem uppljóstrarar hljóta að veigra sér við að koma upplýsingum á framfæri af ótta við afleiðingarnar. Þeir eru einnig oft bundnir lagalegum eða samningsbundnum trúnaðar- og þagnarskyldum gagnvart vinnuveitanda sínum og gætu jafnframt átt á hættu að þurfa að sæta afleiðingum uppljóstrunar samkvæmt því. Þá geta refsiákvæði átt við þegar þagnarskyldu- eða trúnaðarskylduákvæði laga eru brotin. 

Af sambærilegum ástæðum hefur verið lögð áhersla á vernd uppljóstrara á vettvangi alþjóðastofnana auk þess sem fjöldamörg ríki hafa þegar breytt lögum eða hafið slíkt ferli til verndar uppljóstrurum með það að markmiði að hvetja einstaklinga til að miðla upplýsingum um misgjörðir,“ sagði meðal annars í greinargerð með frumvarpinu. 

Þess má geta að frumvarpið var sent til allsherjar- og menntamálanefndar eftir fyrstu umræðu á Alþingi, en komst ekki lengra og var því ekki samþykkt sem lög.