Þótt á páskum sé upprisunni fagnað er fórnin einnig í hávegum höfð. „Því svo elskaði Guð heiminn, að hann gaf son sinn eingetinn,“ segir í Jóhannesarguðspjallinu.

Kristnum finnst krossfesting Jesú eflaust rökræn. Hvernig átti annars að frelsa oss frá illu?

Í augum okkar, sem lítum páskana fyrst og fremst sem hátíð súkkulaðieggsins, er slík fórnfýsi ekki jafnsjálfsögð.

Hljóðið í dauðanum

Árið 1916 var átján ára drengur, Harry Patch, kvaddur í breska herinn. Á nítjánda afmælisdegi sínum mætti hann í skotgrafirnar í Belgíu. Þremur mánuðum síðar sprakk sprengikúla yfir Harry og félögum hans. Harry særðist. Þrír bestu vinir hans létust.

Enginn veit nákvæmlega hvernig það hljómaði þegar sprengikúlurnar, sem notaðar voru í fyrri heimsstyrjöldinni, sprungu yfir skotgröfunum – ekki er til upptaka af hljóðinu. Varðveitt er hins vegar gamalt hljóðdæmi af hermanni sem leikur eftir hljóðið sem heyrðist þegar hólkurinn sprakk og banvænum kúlunum rigndi yfir nærstadda.

Árið 2014 heimsótti ég tvær sögusýningar í tilefni þess að hundrað ár voru liðin frá upphafi fyrri heimsstyrjaldar; aðra í London, hina í Berlín.

Stríðið sem binda átti enda á stríð í eitt skiptið fyrir öll stóð í fjögur ár. Jafnlangan tíma tók að setja upp sýningu Stríðssögusafnsins í London, sem var með veglegasta móti. Undir sýningunni ómaði til að mynda hljóðið í sprengikúlunum, sem hafði verið endurskapað með upptöku hermannsins til hliðsjónar.

Sýningin í Berlín var hins vegar öllu látlausari. Kannski ekki að furða; Þjóðverjar töpuðu jú stríðinu.

Eitt áttu sýningarnar þó sameiginlegt. Í báðum var tiplað varfærnislega kringum eldfima spurningu: Hver bar ábyrgð á upphafi stríðsins?

Þótt Þjóðverjum sé gjarnan kennt um, ýjaði breska sýningin einungis létt að ábyrgð þeirra. Sú þýska hunsaði spurninguna með öllu að undanskilinni einstaka mótþróafullri athugasemd á borð við: „Eitt einkenni stríðsins var að allir þátttakendur þess kenndu óvini sínum um að hafa byrjað það.“

Fjarvera slíkrar lykilspurningar var þó ekki fíllinn í herberginu.

Rauf þögnina 100 ára

Þegar Harry Patch lést árið 2009, 111 ára að aldri, var hann síðasti eftirlifandi breski hermaðurinn sem barist hafði í fyrri heimsstyrjöldinni.

Mestallt líf sitt neitaði Harry að tjá sig um stríðið. Hann talaði ekki einu sinni um það við eiginkonu sína og börn. En þegar hann varð hundrað ára, og ríkisstjórnir þeirra landa sem mynduðu fylkingu bandamanna í heimsstyrjöldinni tóku að keppast við að heiðra hann fyrir framlag sitt, ákvað hann að rjúfa þögnina.

Harry mætti og tók við öllum orðunum og heiðursnafnbótunum sem honum voru veittar. Viðhafnarræður hans voru hins vegar langt frá því að vera það innantóma orðagjálfur um mikilvægi styrjaldarinnar og hetjuskap hermannanna sem orðunefndirnar hefðu kosið.

„Það var tilgangslaust,“ sagði Harry. „Öll stríð eru tilgangslaus ... Hvers vegna ætti bresku ríkisstjórninni að vera heimilt að hafa samband við mig og senda mig út á vígvöllinn til að skjóta mann sem ég þekki ekki, til að skjóta mann sem talar tungumál sem ég kann ekki? Allir þessir dauðdagar út af stríði sem var svo útkljáð við skrifborð. Það er ekkert vit í því.“

Þegar feður fórna sonum

Upphafning fórnarinnar er ekki aðeins leiðarstef trúarinnar heldur mannkynssögunnar.

Hundrað og tíu árum eftir að Harry Patch var kvaddur í herinn stendur veröldin enn á barmi víðtækrar styrjaldar. Nú skulu færðar fórnir til að frelsa oss frá illu.

Þegar fremstu sýningarstjórar heims settu upp sögusýningar um fyrri heimsstyrjöldina í London og Berlín kusu þeir að svara ekki spurningunni: Hverjum var um að kenna? Fíllinn í herberginu var hins vegar spurningin sem þeim tókst ekki að svara.

Eftir að hafa gengið um báðar sýningar daglangt hafði ég engin svör fengið við spurningunni: Til hvers létu fimmtán milljónir manna lífið í styrjöld á árunum 1914 til 1918?

Ekki var þó við sýningarstjórana að sakast. Því mergurinn málsins er, eins og síðasti breski hermaður styrjaldarinnar orðaði það: „Stríðið var tilgangslaust. Öll stríð eru tilgangslaus.“

Í fyrri heimsstyrjöldinni fórnuðu feður sonum; á páskum fórnaði Guð faðir syni.

Í stað þess að upphefja fórnina á þeim viðsjárverðum tímum sem við lifum væri kannski nær að efast og spyrja: Til hvers?