Bankar landsins hafa birt uppgjör á síðustu dögum og hagnaður þeirra hefur kallað á umræðu um hvort hann sé óeðlilega mikill. Sem dæmi eru 6 stærstu bankar í USA að skila hagnaði sem nemur um 0.5% af VLF en hérlendis er þetta hlutfall um 1.5% af VLF eða þrefallt hærra.

Stór hluti af ráðstöfunartekjum heimila fara í kaup á þjónustu sem bankar og smásölufyrirtæki bjóða. Bankarnir lána heimilum peninga til fasteignakaupa og lánin bera vexti og smásölufyrirtæki eins og Festi og Hagar selja heimilum matvöru, eldsneyti, lyf og ýmislegt annað.

Ekki er óalgengt að rekast á fólk sem telur að fyrirtæki landsins séu að okra á almenningi. Álagning sé einfaldlega of mikil svo fyrirtækin geti hagnast meira en góðu hófi gegnir. Þá má finna greinar og umfjöllun þessa efnis víða.

Í þessari umræðu er oft horft framhjá hvaða áhrif lækkun á álagningu myndi skila í krónum og aurum fyrir heimilisbókhaldið.

Til glöggvunar á þessu samhengi fylgja hér tvö dæmi:

Bankarnir

Samkvæmt ársreikningum bankanna voru meðalvaxtatekjur á útlánum um 10% - um helmingur af útlánum bankanna eru tengd heimilum landsins (svo til að öllu leyti fasteignalán) og hinn helmingurinn er tengdur fyrirtækjum landsins.

Sem dæmi námu heildarvaxtatekjur Landsbankans um 165 ma.kr. á síðasta ári og hagnaður eftir skatta um 38 ma.kr. Gefum okkur að bankinn lækki útlánavexti heimila um 5%. Heimili með 60 mkr. lán sem ber 10% vexti er að greiða 6 mkr. í vexti á ári. Lækki vextir í 9.5% (5% lækkun bankans á útlánavöxtum) lækka vaxtagreiðslur heimilisins úr 6 mkr. á ári í 5.7 mkr. á ári. Ráðstöfunartekjur heimilisins aukast um 300.000 kr. á ári.

Þessi lækkun á útlánavöxtum til heimila hefur í för með sér að hagnaður bankans lækkar úr 38 ma.kr. í 35 ma.kr. eftir skatta. Svipaða sögu má segja um hina bankana.

Smásölufyrirtækin

Smásölurisarnir Festi og Hagar eru gróflega að velta um 150-200 ma.kr á ári. Hagnaður þeirra eftir skatta er kannski 3-4% af veltu. Gefum okkur að þessi fyrirtæki lækki verð um 3%. Heimili sem notar 3 mkr. á ári til kaupa á matvöru, eldsneyti, lyfjum og fleiri þáttum sem þessi fyrirtæki bjóða myndi lækka útgjöld úr 3 mkr. á ári í 2.91 mkr. á ári. Ráðstöfunartekjur heimilisins aukast um 90.000 kr. á ári.

Þessi almenna lækkun á vörum og þjónustu smásölufyrirtækjanna myndi lækka hagnað þeirra verulega eftir skatta. Án vafa svo mikið að hlutabréfaverð þeirra myndi helmingast að lágmarki.

Þá mætti tiltaka félög eins og Icelandair og Ölgerðina – hið fyrra tapar peningum ár eftir ár og hið seinna myndi varla græða nokkra peninga ef þeir lækkuðu öll verð um 2-3%.

Almennt ríkir skilningur hjá hagfræðingum að samkeppnisumhverfið hérlendis megi skilgreina sem fákeppnismarkað – á sérhverjum markaði eru aðeins 2-3-4 fyrirtæki sem skipta kökunni á milli sín. Slíkir markaðir eiga það til að verðleggja sínar afurðir/þjónustu aðeins hærra en á mörkuðum þar sem samkeppni er meiri. Hérlendis hafa erlendir aðilar mætt á svæðið – hér má nefna Bauhaus, Costco og Húsasmiðjuna. Öll þessi fyrirtæki tengjast að miklu leyti smásölu – heimilin eru þeirra stærstu viðskiptavinir. Á bankamarkaði er staðan hins vegar þannig að meginþorri allra lánveitinga til sjávarútvegsins er ekki á hendi innlendra banka og það sama gildir um orkufyrirtækin – þeirra skuldir eru að megninu til í eigu erlendra lánastofnana. Þannig eru tvær af stærstu útflutningsatvinnugreinum þjóðarbúsins fjármagnaðar af peningum í eigu erlendra aðila. Þær vaxtatekjur sem þau útlán fæða af sér skila sér ekki til innlendra fjármálastofnana og eru því ekki hluti af hringrás innlendra efnahagsumsvifa.

Samanburðurinn á verðlagningu banka og smásölurisa hér að ofan segir okkur aðeins eitt – smásölufyrirtækin hafa ekki mikið svigrúm til að lækka verð á meðan bankarnir hafa verulegt svigrúm til að lækka verð. 

Svo öllu sé til haga haldið er rétt að taka fram að þessi „örgreining“ segir ekki alla söguna og ítarlegri hagfræðileg úttekt ætti að leiða í ljós hvort einhver innistæða sé fyrir því sem hér er dregið fram.

Með þessu stutta innleggi er kallað eftir slíkri úttekt opinberra aðila.