Jafnvægi milli náttúrunytja og náttúruverndar er óumdeilanlega meðal meginlykla að farsælu mannlífi á plánetunni Jörð. Bláa plánetan getur fætt og klætt tiltekinn mannfjölda, oft giskað á 10-12 milljarða munna. Árið 1970 bjuggu hér um 3,7 milljarðar mannavera. Nú, 55 árum síðar, er talan orðin 8,2 milljarðar í skugga fátæktar og misskiptingar auðs innan stórra mannkynshópa.

Athafnasemi mannsins tekur toll af lífríkinu. Þungi fiskveiða hefur verið of mikill á heildina litið. Landbúnaður krefst rýmis þar sem villigróður hefur haldið velli. Byggð teygist inn á ósnertar eða lítt snertar lendur af mannavöldum. Orkuöflun og iðnaður eru frekir samfélagsþættir á rými. Margs konar förgun úrgangs og iðnaðarmengun hefur spillt víðáttumiklum svæðum til sjós og lands. Vatnsgæði áa og stöðuvatna, auk grunnvatns, eru víða ófullnægjandi, jafnvel langt neðan heilsumarka. Samtímis valda örar loftslagsbreytingar auknu álagi á umhverfið og breytingum á vatnsbúskap og gróðri á stórum landsvæðum, að vísu með undantekningum þar sem hlýnun eða aukin úrkoma reynist verða staðbundnu lífríki til góðs. Hækkun sjávarborðs, nú um 4 mm á ári á heimsvísu, veldur sífellt meira rofi á strandsvæðum nema þar sem t.d. stórir, rýrnandi jöklar framkalla landris umfram hækkun sjávarborðs. Rofið er líka háð langvinnum og staðbundnum sveiflum í ríkjandi vindátt. Staðan í fjörunum við Vík og Reynisfjall er lýsandi dæmi um harðnandi ágang sjávar.

Allt of margt í nálægri mannkynssögu ber vitni um rányrkju, meðvitaða og ómeðvitaða. Andstæðan, sjálfbærir lífshættir, hefur þó alltaf verið til meðal íbúa heimsálfanna, lengst af í smáum stíl. Undanfarna áratugi hefur hugmyndafræði sjálfbærni, sem betur fer, unnið á og framfarir orðnar áberandi, ekki þó í nægilega ríkjandi mæli. Hraðar breytingar í dýraríkinu eru áhyggjuefni og um margt til marks um jafnt alvarlega stöðu lífríkis jarðar sem mörg gríðarstór verkefni er vinna þarf að af miklum móð.

Samkvæmt Living Planet Index (verkefni Dýrafræðisamtaka Lundúna og umhverfis- og dýraverndunarsamtakanna WWF) hafa stofnar villtra hryggdýra (fiska, fugla og landdýra) minnkað að meðaltali um 73% á þessum árum. Hlutfallstalan hefur stöðugt hækkað undanfarin 55 ár. Þessi nálgun við raunveruleikann er auðvitað fengin með því að rýna alþjóðlegar rannsóknir, skýrslur og talningar, og áætla heildarstærðir stofna. Við stefnum greinilega í ranga átt í þessum efnum.

Þróun lífríkisins er óásættanleg enda margs konar mótvægisaðgerðir reyndar. Allt frá varðveislu líffræðilegrar fjölbreytni og friðun haf- og landsvæða til mikilla breytinga á öflun matvæla, og til tækniþróunar og búsetubreytinga. Hér á landi þarf að gæta að hvers kyns ræktun, landnýtingu, endurheimt illa farins lands og fjölbreyttri landvernd. Líka verndun og sjálfbærni margra nytjastofna á landi og í sjó. Einnig verndun villtra dýra sem ekki eru nytjuð að marki, t.d. hvala, sela, fáeinna ránfuglategunda og heimskautarefsins. Enn fremur að friðun strand- og úthafssvæða fyrir of miklu botnálagi vegna veiða eða námugraftar og vegna mengunar. Meira að segja aðgerð eins og auknar strandveiðar gerir sitt gagn og sömuleiðis mun öflugri og fjölbreyttari landbúnaður.

Meðal áhrifa alls þessa er krafa um skynsamlega dreifingu búsetu á landinu ásamt sjálfbærari náttúrunytjum en nú verður náð. Með 60% íbúa landsins á höfuðborgarsvæðinu, um 260 þúsund á 1.046 ferkm eða um 1,2% landsins utan jökla, mætti staldra við og íhuga stöðuna. Fæðuframleiðsla og fæðuöryggi á Íslandi eru að verulegum hluta bundin við sjálfbæra jarðrækt og fiskveiðar þegar til langs tíma er litið. Þeim náttúrunytjum er best við komið með því að skipuleggja og laða fram byggð og búsetu með jafnvægi á milli þéttbýlis og dreifbýlis og stunda nytjarnar með dreifðu álagi, dreifðu eignarhaldi og umhverfisvernd, studdri öflugum rannsóknum. Frammi fyrir vísbendingum um aukna náttúruvá og hraðari fólksfjölgun en áður er okkur einnig hollt að íhuga stöðu og vöxt byggðar á SV-horninu.

Höfundur er jarðvísindamaður og rithöfundur