Fyrir Alþingi liggur að fjalla um frumvarp sem markar stefnubreytingu fyrir Háskóla Íslands og aðra opinbera háskóla á Íslandi. Frumvarpið er sakleysislegt og í fljótu bragði kann svo að virðast að einungis sé um minniháttar breytingu að ræða sem varði rekstur skólanna (þingskjal nr. 443/2025-2026). Og að vissu leyti er það rétt, sé litið á frumvarpið frá sjónarhóli rekstrar er það svo léttvægt að naumast tekur því að tala um það. Yrði það samþykkt og gert að lögum, með þeim reglubreytingum sem eiga að fylgja, mun það vart hafa bein áhrif á mera en svona 3% nemenda við skólann. En sé litið á málið frá sjónarhóli menntastefnu, hugmynda um hlutverk háskóla í hnattvæddum heimi, um menntun sem mannréttindi og ræktun mennskunnar, þá blasir við önnur mynd. Ef við lítum á frumvarpið frá sjónarhóli menntastefnu á tímum þar sem þjóðir heims standa sundraðar andspænis mestu áskorunum sem mannkyn hefur nokkru sinni staðið frammi fyrir og enginn veit hvernig bregðast megi við, þá varðar þetta litla frumvarp alla nemendur skólans, kennara hans og rannsakendur, og íslenskt samfélag sem heild.

Þetta litla frumvarp sem gerir ráð fyrir að nemendur sem koma frá löndum utan EES greiði skólagjöld felur í sér að frammi fyrir dyrum opinberra háskóla á Íslandi verði nemendur flokkaðir í þá sem eru inni og hina sem eru úti. Annars vegar erum við og okkar fólk, og hins vegar eru hinir og þeirra fólk. Í grófum dráttum má segja að við og okkar fólk séum þau sem erum evrópsk, hin séu fólk sem býr utan Evrópu, hvort heldur í Asíu, Eyjaálfu, Afríku eða Suður- og Norður-Ameríku. Fram til þessa hefur hver sem er getað stundað nám við Háskóla Íslands, svo framarlega sem viðkomandi uppfylli forkröfur námsins og hafi gilt landvistarleyfi. Fyrir flestar námsleiðir hefur tungumálið verið stærsta hindrunin, enda fer mest af kennslunni fram á íslensku. Á undanförnum árum hefur skólinn tekið hlutverk sitt sem alþjóðlegur rannsóknarháskóli alvarlega og boðið margvíslegar námsleiðir á ensku, til að opna dyr sínar fyrir alþjóðlegum straumum og hugmyndum og því hafa nemendur víða að úr heiminum sótt nám við skólann.

Frá embættismannaskóla til alþjóðlegs háskóla

Þegar Háskóli Íslands var stofnaður árið 1911 var hann lítill skóli og hafði fyrst og fremst það hlutverk að mennta embættismenn fyrir litla nýlendu norður á hjara veraldar. Nú getum við verið stolt af því að eiga alþjóðlegan háskóla sem dregur til sín fólk frá fjarlægustu heimshornum, tekur þátt í rannsóknastarfi á ólíkum sviðum, um leið og hann nýtur mikils trausts meðal þjóðarinnar. Við upphaf tuttugustu aldarinnar var hugur í fólki, nokkrum árum eftir að háskóli var stofnaður varð þjóðin sjálfráða þótt danska krúnan væri enn æðsta yfirvald á Íslandi. Fyrir miðja öldina var fullu sjálfstæði náð og við þau umskipti var einmitt lögð mikil áhersla á menntun þjóðarinnar; sjálfstæðið væri ekki bara spurning um pólitík og efnahag, heldur líka um menntun og menningu.

Síðan þá hafa Íslendingar lagt sig fram um að vera þjóð meðal þjóða og reynt að hrista af sér kotungsskapinn sem einkennt hafði nýlenduna norður í hafi um aldir. Þegar Ísland sóttist eftir að verða í framboði til Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna fyrir tímabilið 2009–2010 var það yfirlýsing um að þjóðin væri fær um að lifa og starfa á vettvangi þjóðanna sem jafningi annarra þjóða og fullgildur þátttakandi. Haustið 2024 var Íslands kosið til setu í Mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna en það felur ekki síður í sér yfirlýsingu um að landið eigi erindi í alþjóðasamvinnu og að við séum tilbúin að axla þá ábyrgð sem því fylgir.

En hvað er vettvangur þjóðanna fyrir okkur? Er vettvangur þjóðanna einber leikvöllur viðskipta þar sem við, í krafti menntunar og færni, leitumst við að hámarka uppsprettu efnislegra verðmæta okkur sjálfum til hagsbóta? Aðrar þjóðir eru vissulega uppspretta margvíslegra gæða; við kaupum vörur og þjónustu af þeim og seljum þeim á móti aðrar vörur og aðra þjónustu – og kannski landið sjálft. Ef litið er á menntun með þessum augum, þ.e. sem söluvöru á alþjóðlegum markaði, hefur hún einungis tæknilegt gildi; hún er tæki til að vera ekki eftirbátar – og helst að potast skrefi framar – í samkeppni um þau takmörkuðu gæði sem til skiptanna eru á þrautpíndri jörð. 

Þessi markaðssýn á menntun er andstæð hugsjóninni um menntun sem hefur verið leiðarljós háskólastarfs í landinu frá fyrstu tíð. Við upphaf tuttugustu aldarinnar var Háskóli Íslands settur á laggirnar til að skapa grundvöll fyrir íslenskt samfélag, skólinn var félagsleg stofnun sem hafði það markmið að treysta grundvöll samfélagsins. Skömmu áður höfðu fyrstu lög um almenningsfræðslu verið sett þar sem grunntónninn var að menntun ætti fyrst og fremst að lúta að ræktun mennskunnar eins og Guðmundur Finnbogason orðaði það í bók sinni Lýðmenntun:

Menntun getur ekki verið fólgin í einhliða æfingu vissra krafta, hún verður að efla manneðlið í heild sinni, hún verður að koma á samræmi milli allra líkams- og sálarafla mannsins (Guðmundur Finnbogason, 1903/1994, bls. 32)

Um mat á gildi menntunar sagði Guðmundur síðan:

[...] menntun hvers manns verður að metast eftir því hve hæfur hann er til að lifa og starfa í mannlegu félagi, lifa og starfa þannig að líf hans verði með hverjum degi meira virði fyrir sjálfan hann og aðra. (Guðmundur Finnbogason, 1903/1994, bls. 33)

Þegar fólk heldur fram hugmynd um menntun sem verslunarvöru á markaði, þá er sú hugmynd andstæð hugmyndinni um menntun sem ræktun mennskunnar, andstæð hugmyndinni um menntun sem mannréttindi sem beri að efla og virða, og andstæð hugmyndinni um menntun sem leit að skilningi á sjálfum sér, öðrum manneskjum, öðrum þjóðum, náttúrunni og heiminum sem við byggjum. En þessi markaðshyggja um menntun hefur tekið yfir sífellt meira af menntakerfum og -stofnunum heimsins og við upphaf 21. aldarinnar er hún ef til vill orðin að ríkjandi hugmyndafræði. Árið 2001 gaf breski menntunarfræðingurinn Stephen Sterling út lítið hver um sjálfbærnimenntun þar sem hann segir m.a.:

„Í [...] nærri þrjátíu ár hefur verið bent á að menntun, bæði í alþjóðlegu og þjóðlegu samhengi, sé lykillinn að því að bregðast við umhverfis- og þróunarvandamálum, og upp á síðkastið til að breyta samfélögum í átt til sjálfbærni. Á sama tíma stuðlar flest menntun að því að festa ósjálfbær gildi og venjur í sessi í samfélaginu. Við erum upp til hópa menntuð til að ‘keppa og neyta’ frekar en til að ‘bera umhyggju fyrir og vernda’.“ (Sterling, 2001, bls. 21)

Það sem Sterling bendir hér á er að markaðssýnin á menntun er öldungis ósjálfbær og miðar að því að festa í sessi gildi sem hafa fært mannkyn fram á tæpara hengiflug en áður hefur sést. Þótt háskólar hafa um aldir verið reknir af húmanískri sýn á menntun sem ræktun mennskunnar og sem leið til gagnkvæms skilnings einstaklinga og þjóða, þá hafa þeir mátt þola sífellt harðari ásókn markaðsaflanna sem skeyta lítt um slík gæði. Páll Skúlason varaði við þessari þróun fyrir meira en áratug:

Sannleikurinn er sá að sú stefna sem einkennir háskóla samtímans að leggja höfuðáherslu á vísindalegar og tæknilegar rannsóknir virðist hafa leitt til vanrækslu á hinni siðferðilegu vídd þekkingarinnar. Kennslan veður öll undir merkjum sérhæfingar og við ölum upp sérfræðinga sem eru kunnáttufólk á þröngum sviðum en skortir skilning á samhengi fræða sinna bæði við önnur fræði, við almennt siðferði og þjóðfélagið. (Páll Skúlason, 2014, bls. 26)

Hlutverk háskóla er ekki klappað í stein, það eru engin náttúrulögmál sem stjórna því hvernig stofnanir háskólar eru. Ekki frekar en að það séu náttúrulögmál sem ráða því hvernig þjóðir haga sínum málum, bæði inn á við, í samstarfi við nágranna og þvert yfir hnöttinn. En hvernig þjóð kýs að hlúa að háskólum sínum segir mikið um hvaða augum hún lítur menntun og hvernig hún lítur á hlutverk sitt á vettvangi þjóðanna. Þetta var einmitt atriði sem Ole Petter Ottersen, prófessor við Oslóarháskóla, lagði áherslu á þegar skólagjöld voru lögð á nemendur utan EES sem vildu sækja nám við norska háskóla. Ole Petter benti á að „grundvallaratriði í æðri menntun væri að hún skyldi vera opin, að þar væri þekkingu deilt, og stuðla að alþjóðlegum hreyfanleika“. Hann bætti svo við: „Þegar menntun verður forréttindi fárra þá gröfum við undan hlutverki háskóla sem hnattrænna þekkingarbrunna“ (Myklebust, 22. október 2025).

Hver er þá sjálfsmynd Íslands í þessu samhengi? Er sjálfsmyndin sú að vera samkeppnisaðili um gæði og metorð sem byggi á menntun sem forréttindum, eða vill þjóðin lifa og starfa í samfélagi þjóðanna þannig að líf hennar verði í senn meira virði fyrir hana sjálfa og aðrar þjóðir? Þetta er spurning sem við verðum að spyrja okkur.

Háskólinn og heimurinn allur

Á öldum áður lögðu einungis nokkrir hugaðir landkönnuðir leið sína hingað norður eftir, ef svo mætti kalla það fólk sem sigldi yfir opið haf og ferðaðist svo um veglausar sveitir landsins. Að vísu voru hér sjómenn og hvalveiðimenn allt í kringum landið, en þeir voru í leit að fiski og lýsi, ekki að skoða landið og menningu fólksins sem þar bjó. Nú er öldin önnur og hingað streymir fólk í stórum hópum til að skoða land og þjóð. En það er ekki bara fjöldinn heldur líka fjölbreytileikinn sem vekur athygli. Af þessu njótum við sannarlega góðs því ferðamennirnir skilja eftir nokkrar krónur í kassanum. Flestir koma til að sjá landið og norðurljósin, og kannski tónlistarfólkið líka, og þegar þeir halda aftur til síns heima þá bera þeir vonandi með sér fallegar minningar og kannski einn og einn reyfara, þennan svarta skáldskapur sem hvergi er víst myrkari en á Norðurlöndunum. En er það allt og sumt sem við höfum fram að færa? Góðar minningar, myndir af fallegri náttúru og dansandi norðurljósum, og svo nokkur myrk morð? Sem gerandi en ekki einber þiggjandi á vettvangi þjóðanna eru það ekki bara landið og norðurljósin sem við höfum fram að færa, heldur menning, þekking og siðferðileg gildi. Og þar skipta háskólar þjóðarinnar miklu máli.

Hvað felur það annars í sér að lifa og starfa í samfélagi þjóðanna þannig að líf okkar litlu þjóðar verð meira virði fyrir hana sjálfa og aðrar þjóðir heims? Hér varðar menntunin mestu, ekki bara sem afmörkuð færni heldur sem fjölþjóðlegur vettvangur gagnkvæms skilnings og samvinnu sem þverar lönd og álfur. Við sem vinnum við menntun þar sem nemendur frá ólíkum löndum koma saman kynnumst þessu á hverjum degi. Við kynnumst því líka að slíkur fjölþjóðlegur vettvangur dýpkar skilning okkar á því sem námið snýst um og víkkar út sjóndeildarhring fræða og siðferðilegrar ábyrgðar.

Þær hörmungar sem við horfum upp á þessi dægrin – hvort heldur loftslagsbreytingar, gríðarlegan tegundadauða, stríð og forsmánun alþjóðaréttar, misskiptingu auðs og tækifæra, eða gervigreindina sem með lúmskum hætti þrengir að sjálfri mennskunni – eru allar til marks um að sjóndeildarhringur fræða og siðferðis hefur verið of þröngur. Og enn er þrengt að. Þótt háskólar hafa um aldir verið opinn vettvangur ólíkra radda eru nú víða blikur á lofti. Við fáum ógnvænlega tíðindi frá Bandaríkjunum þar sem hart er sótt að háskólum og akademískt frelsi skert með miskunnarlausum hætti og í Evrópu er víða grimmilegur niðurskurður á fjárveitingum til háskóla og sífellt stífari markaðskröfur skerða getu þeirra til að vera skapandi vettvangur opinnar rökræðu. Á sama tíma er þrengt að aðgangi erlendra nemenda að námi á þeim forsendum að námið sé takmörkuð en eftirsóknarverð markaðsgæði fremur en menningarleg og siðferðileg gæði sem vaxi því meira sem þeirra er neytt. Þegar þannig háttar er hætt við að heimsborgarahyggjan víki fyrir hugsunarhætti kotungsskaparins. Frumvarpið sem nú liggur fyrir Alþingi felur í sér að stigið er ákveðið skref í burtu frá heimsborgarahyggju og í átt að sérhyggju. Hinn evrópski túngarður skal vera það svæði sem háskólinn á að miða sig við.

Rökin fyrir frumvarpinu

Ekki er nóg með að í frumvarpinu felist misráðin stefnubreyting fyrir opinbera háskóla á Íslandi, heldur eru rökin fyrir þessari breytingu hæpin, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Í greinargerð með frumvarpinu eru eftirfarandi rök gefin fyrir því að leggja það fram:

1. „Tilefni lagasetningarinnar er stóraukinn fjöldi umsókna erlendra nemenda í háskóla á Íslandi undanfarin ár“.
2. „Mikilvægt er að opinberir háskólar hér á landi gangi í takt við hinar Norðurlandaþjóðirnar og alþjóðaþróun á sviði háskólamála.“
3. „Þá er með frumvarpinu farið eftir ábendingum OECD um hvernig Ísland geti stuðlað að auknum efnahagslegum og félagslegum ávinningi af vaxandi hópi innflytjenda. Í skýrslu OECD um íslenskt efnahagslíf frá árinu 2023 eru íslensk stjórnvöld til að mynda hvött til þess að taka upp skólagjöld fyrir nemendur utan EES í samræmi við það sem gert er annars staðar á Norðurlöndum sem lið í því að laða að fleiri hámenntaða einstaklinga sem eru tilbúnir að borga skólagjöld í háskóla frekar en minna eða lítið menntaða einstaklinga.“
4. „Einnig er tekið fram að upptaka skólagjalda geti leitt til þess að íslenskir háskólar verði eftirsóknarverðari kostur fyrir efnilega nemendur þar sem aukin samkeppnishæfni háskólanna í alþjóðlegum samanburði, sem og bætt fjármögnun, geri þeim kleift að auka gæði og umfang námsins.“

Hvað rök (1) varðar þá hefur Háskóli Íslands þegar brugðist við auknum fjölda nemenda með ríkisfang utan EES með því að setja fjöldatakmarkanir á fjölmennustu námsleiðirnar, eins og íslensku sem annað mál þar sem um 400 nemendur voru skráðir árið 2025. Það er reyndar bagalegt að um leið og sífrað er um bága stöðu íslenskunnar að Háskóli Íslands skuli þurfa að takmarka þann fjölda sem kemur til landsins og vill læra íslensku. En það er önnur saga. Með fjöldatakmörkunum hefur Háskóli Íslands fundið faglega leið til að bregðast við auknum fjölda nemenda, þ.e. leið sem tekur mið af faglegum rökum við inntöku í námið en ekki bara efnahagslegum. Þessar takmarkanir munu leiða til þess að fjöldi nemenda verði hóflegur og stuðla að áframhaldandi gæðum námsins án þess að fjölbreytileiki nemendahópsins minnki. Vegna fjöldatakmarkana má gera ráð fyrir að á næstu árum muni nemendum með ríkisfang utan EES fækka eitthvað án þess að stjórnvöld grípi inn í þróun mála. Þessi rök eiga því ekki lengur við.

Hvað varðar rök (2) þá get ég tekið undir að mikilvægt sé að íslenskir háskólar gangi í takt við erlenda háskóla, ekki síst aðra háskóla á Norðurlöndunum. Því miður hafa íslenskir háskólar verið langt frá því að vera samstiga öðrum norrænum háskólum og langt frá því að vera samkeppnishæfir um nemendur og kennara. Nemendur utan EES skipta þar minnstu máli, heldur fjárframlög til háskólastigsins eins og sjá má á eftirfarandi mynd:

Mynd 1Fjárveitingar til háskólastigsins í USD á hvern nemanda.

Síðasta árið á þessari mynd er 2021 en frá því ári hefur raunframlag til háskólastigsins ekki vaxið. Ef ráðuneytið vill að opinberir háskólar gangi í takt við opinbera háskóla á hinum Norðurlöndunum ætti að byrja á því að hækka framlög til þeirra, ekki að höggva á rætur margbreytileikans sem hefur þó verið styrkur Háskóla Íslands.

Rök (3) varða ráðleggingar OECD. Áður en hlaupið er eftir ráðleggingum OECD, eða annarra alþjóðlegra stofnana, er mikilvægt að spyrja sig hvort ráðleggingarnar séu góðar. OECD hefur um langt skeið haft mikil áhrif á vettvangi menntunar, m.a. með PISA prófum í grunnskólum. Undirliggjandi hefur verið eindregin markaðshyggja um menntun, svokölluð mannauðskenning (e. human capital theory) þar sem gildi menntunar er metið út frá því hvernig hún skilar sér í efnahagslífi einstaklinga og ríkja. En nú hefur OECD breytt um stefnu, að minnsta kosti í orði, og gefið út nýja skýrslu sem ber titilinn „Education for Human Flourishing“ sem gæti útlagst „menntun fyrir mannlega farsæld“. Hér kveður við nýjan tón og í inngangi að skýrslunni segir Andreas Schleicher m.a.:

Menntun gærdagsins hefur skapað okkur undraverðan heim. Menning okkar, tungumál, lífsmáti, tæknin sem við notum, eru allt afurðir menntunar. En á sama tíma hefur þessi menntun líka valdið tengslarofi: vaxandi rofi á milli kröfunnar um sífelldan vöxt og takmarkaðra auðlinda jarðar; rofi á milli hins fjárhagslega hagkerfis og hins raunverulega hagkerfis; rofi á milli hinna ríku og þeirra sem búa við fátækt; rofi á milli hugtaksins um landsframleiðslu og velfarnaðar fólks; rofi á milli þess sem er tæknilega mögulegt og félagslegra þarfa fólks; rofi á milli stjórnvalda og fjöldans sem upplifir sig án raddar.

[...]

Í þessu umhverfi lýsa sjálfbærnimarkmiðin, sem alþjóðasamfélagið hefur sett sér fyrir árið 2030, leið til að binda endi á fátækt, vernda jörðina og tryggja velfarnað allra. Þessi markmið eru sameiginleg sýn mannkyns og gæti verið týndi kubburinn í púsluspili hnattvæðingarinnar, límið sem vinnur á móti hinum sundrandi öflum okkar tíma sem sífellt kalla eftir meiri hraða. En hversu vel okkur tekst að raungera þessi markmið veltur að miklu leyti á því sem gerist í skólastofum dagsins í dag. Skólarnir okkar í dag verða efnahagur, samfélag og lýðræði morgundagsins. Menntun mun verða lykill að því að sætta þarfir og langanir einstaklinga, samfélaga og þjóða innan sanngjarns ramma sem byggist á opnum landamærum og sjálfbærri framtíð, og hún mun verða lykill að því að tryggja að undirliggjandi lögmál sjálfbærnimarkmiðanna verði að raunverulegum samfélagssáttmála meðal borgara. (OECD, 2025, bls. 3)

Með því að taka upp skólagjöld fyrir nemendur sem koma frá löndum utan EES er í raun verið að vinna beint gegn því sem Schleicher setur hér á oddinn. Það er verið að loka landamærum (nema fólk hafi fjárhagsauð til að opna þau), stuðla að misskiptingu tækifæra, skerða lífæðar hnattræns lýðræðis og það er verið að viðhalda því tengslarofi sem ríkt hefur á milli norðurs og suðurs, austurs og vesturs. Miðað við þessa nýju skýrslu OECD og inngangsorð Andreas Schleicher þá virðist OECD nú hafna því að evrópskir háskólar ættu að setja sérstakar hömlur á nemendur sem koma frá löndum utan álfunnar.

Rök (4), um að „upptaka skólagjalda geti leitt til þess að íslenskir háskólar verði eftirsóknarverðari kostur fyrir efnilega nemendur“ eru vægast sagt undarleg. Í greinargerðinni segir að gera megi „ráð fyrir að frumvarpið hafi jákvæð fjárhagsleg áhrif á opinbera háskóla hér á landi með nýjum tekjustofni og auki þar með samkeppnishæfni þeirra í alþjóðlegu samhengi“. Miðað við reynsluna frá öðrum Norðurlöndum mun nemendum utan EES fækka stórlega og sárafáir borga skólagjöld til að koma hingað til náms. Þessi tekjustofn mun því breyta litlu sem engu um fjárhag skólans – kannski munu svona 3% nemenda greiða skólagjöld sem ekki gera meira en að borga fyrir nám þessara sömu nemenda. Til að Háskóli Íslands standi jafnfætis öðrum háskólum á Norðurlöndum þyrftu fjárframlög til skólans að aukast um a.m.k. 50% (sbr. myndina að ofan).

Aðsókn nemenda utan EES að norskum háskólum féll svo gríðarlega í kjölfar þess að sett voru á skólagjöld á þennan hóp, að norsk menntayfirvöld eru nú að reyna að stíga til baka. Í viðtali við University World News sagði Jennifer Infanti, dósent við deild lýðheilsu og hjúkrunar við Norska vísinda- og tækniháskólann (NTNU), að hún hefði miklar áhyggjur af skólagjöldum á nemendur utan EES. Hún lýsti hruninu við skólann – frá 322 nemendum sem komu frá löndum utan EES árið 2022 til einungis 11 árið 2024 – sem „hrikalegum missi fyrir hið akademíska samfélag“ og bætti við að „skólagjöld hafi umbreytt landslaginu með róttækum hætti, dregið úr fjölbreytileika, veikt alþjóðleg tengsl, og þrengt uppsprettu hæfileika sem nauðsynlegir eru fyrir rannsóknir og nýsköpun – sem skiptir miklu máli fyrir stöðu Noregs í alþjóðlegum samanburði“ (Myklebust, 25. október 2024).

Það er engin ástæða til að ætla að þróunin yrði önnur á Íslandi. Á hinum Norðurlöndunum voru sett á styrkjakerfi, þar sem fjármunir komu ýmist frá stjórnvöldum eða einkafyrirtækjum eins og Volvo í Svíþjóð. Eftir sem áður fækkaði nemendum frá löndum utan EES við háskóla í Svíþjóð verulega. Hlutfall nemenda sem borga skólagjöld í Svíþjóð var tæplega 2% árið 2021 og hafði þá vaxið úr 0,5% fyrst eftir að skólagjöldin voru tekin upp áratug áður (Nilsson og Westin, 2022, bls. 10).

Af þeim fernskonar rökum sem koma fram í greinargerðinni eru það einungis fyrstu rökin um mikla fjölgun nemenda utan EES sem halda einhverju vatni. En sá vandi sem þar er lýst hefur þegar verið leystur, að minnsta kosti hvað Háskóla Íslands varðar, og það án stefnubreytingar í íslensku háskólaumhverfi. Rök (2) kalla á stóraukið fjárframlag til háskólastigsins en ekki að brot af nemendum verði gert að greiða skólagjöld. Hvað varðar rök (3) þá virðist OECD nú hafna þeim. Og rök (4) um að skólagjöld geri háskóla á Íslandi samkeppnishæfari hafa þegar verið afsönnuð á hinum Norðurlöndunum. Hvað stendur þá eftir?

Niðurlag

Það er erfitt að átta sig á hver hvatinn að ofangreindu frumvarpi er. Undirliggjandi virðist vera sú hugmynd að nemendur utan EES séu vandamál fyrir opinbera háskóla á Íslandi. En kannski liggja ræturnar dýpra. Saga háskóla, ekki síður en saga þjóða, hefur óneitanlega verið saga aðgreiningar. Fyrstu áratugina var Háskóli Íslands einungis fyrir lítinn hóp karla sem ólust upp við talsverð forréttindi. En saga skólans hefur verið saga lýðræðislegrar umbreytingar þar sem hann hefur opnað dyr sínar fyrir sífellt fleiri hópum og að mörgu leyti hefur hann staðið sig vel og miklu betur en margir elítuskólar úti í hinum stóra heimi, sem enn eru fastir í hugmyndafræði aðgreiningar og forréttinda.

Háskóli Íslands er lang stærstur íslenskra skóla og þar stunduðu líka flestir erlendir nemendur nám. Á síðasta vetri, 2024–2025, stunduðu um 14.000 nemendur nám við Háskóla Íslands, þar af voru ríflega 1000 nemendur frá löndum innan EES en um 1300 komu frá löndum utan EES (tæplega 10%). Af þeim var lang stærsti hópurinn frá Bandaríkjunum, 218 nemendur, þá komu nemendur frá Filippseyjum, 181, og svo voru nemendur frá Gana, Kína, Nígeríu, Pakistan á bilinu 70 til 100 frá hverju landi. Frá langflestum öðrum löndum komu einungis 1 til 5 nemendur. Samtals komu nemendur frá tæplega 120 löndum til náms við Háskóla Íslands þennan vetur, frá tæplega 30 löndum innan EES og ríflega 80 löndum utan EES. 

Í stefnu HÍ er lögð áhersla á að skólinn sé opinn og alþjóðlegur. Miðað við þessar tölur stendur skólinn ágætlega undir því. Ef lögð verða skólagjöld á nemendur sem koma utan EES er hætt við að skólinn verði að breyta um áherslu og í stað „alþjóðlegur“ komi „evrópskur“, kannski „vestrænn“ ef bandarískir og breskir námsmenn hverfa ekki alveg, og hin lýðræðislegu gildi verða sett skör lægra en þau gildi sem einkenna hugarfar kotungsskaparins. 

Höfundur er prófessor í heimspeki við Menntavísindasvið Háskóla Íslands

Heimildir

• Guðmundur Finnbogason. (1903/1994) Lýðmenntun, önnur útg. Rannsóknastofnun Kennaraháskóla Íslands.
• Myklebust, Jan Petter. (25. október 2024). „Tuition fees take a toll on international student numbers“. University World News. https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20241025222057374  
• Myklebust, Jan Petter. (22. október 2025). „Universities make own decisions about foreign student fees“. University World News. https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20251022193422432  
• Per A. Nilsson & Lars Westin (2022): Ten years after. Reflections on the introduction of tuition fees for some international students in Swedish post-secondary education, Education Inquiry. https://doi.org/10.1080/20004508.2022.2137912 
• OECD (2025), Education for human flourishing: A conceptual framework, OECD Publishing, Paris. https://doi.org/10.1787/73d7cb96-en 
• Páll Skúlason. (2014). Háskólapælingar. Háskólaútgáfan.
• Sterling, Stephen. (2001). Sustainable education. Green Books.
• Þingskjal nr. 443/2025-2026. Frumvarp til laga um breytingu á lögum um opinbera háskóla, nr. 85/2008 (gjaldtökuheimildir). (https://www.althingi.is/altext/pdf/157/s/0443.pdf)