Halla Tóm­as­dóttir verður nýr for­seti Íslands. Hún verður sjö­undi ein­stak­ling­ur­inn til að gegna því emb­ætti og tekur við af Guðna Th. Jóhann­essyni í ágúst næst­kom­andi. Sigur hennar var afger­andi öruggur á end­anum. Hún fékk flest atkvæði í öllum kjör­dæmum lands­ins, og var með yfir 30 pró­sent fylgi hring­inn í kringum landið. Katrín Jak­obs­dóttir, hennar helsti keppi­nautur, ját­aði ósigur snemma í nótt og óskaði Höllu til ham­ingju með sig­ur­inn. Katrín fékk 25,2 pró­sent atkvæða.
Þótt fylgi Höllu hafi þegar upp var staðið verið langt yfir að sem síð­ustu kann­anir bentu til þá ætti það ekki að vera mjög óvænt. 

Fyrir því er raunar for­dæmi, for­seta­kosn­ing­arnar árið 2016. Þá lenti Halla í öðru sæti og fékk 9,7 pró­sentu­stigum meira en það sem hún mæld­ist með í síð­ustu kosn­inga­spá Heim­ild­ar­innar. Hún fékk 34,3 pró­sent atkvæða sem er 8,1 pró­sentu­stigum meira en síð­asta kosn­inga­spáin, byggð á könn­unum sem gerðar voru í vik­unni á undan, sýndu. Munurinn er því minni nú en þá. Lokamat dr. Baldurs Héð­ins­sonar stærð­fræð­ings, sem smíð­aði kosn­inga­spár­líkanið, og birt var snemma í gær byggði á 500 þús­und sýnd­ar­kosn­ingum þar sem reiknað var út hversu lík­legt væri að hver og einn fram­bjóð­andi myndi sigra. Þar var einnig tekið til­lit til sveiflna í fylgi í síð­ustu vik­unni fyrir kosn­ingar. Nið­ur­staða þess loka­mats var að Halla Tóm­as­dóttir væri lík­leg­ust til að verða næsti for­seti Íslands. 

Þrjár konur fengur 75 prósent atkvæða

Nið­ur­staða kosn­ing­anna eru um margt sögu­legar. Í fyrsta lagi verður Halla Tóm­as­dóttir önnur konan í sögu lýð­veld­is­ins til að flytja á Bessa­staði og sú fyrsta í 28 ár. Í öðru lagi voru þrjár konur í efstu þremur sæt­unum í fyrsta sinn í Íslands­sög­unni. Sam­an­lagt fylgi þeirra er um 75 pró­sent, sem þýðir að þrír af hverjum fjórum lands­mönnum kaus konu sem for­seta í gær. Í þriðja lagi varð maður sem tal­aði mikið um taug­arask­anir sínar sem styrk­leika í bar­átt­unni í fjórða sæti og sam­kyn­hneigður fram­bjóð­andi fékk fimmtu bestu kosn­ing­una. 

Sig­ur­veg­ar­innHalla Tóm­as­dóttir og Björn Skúlason, eig­in­maður hennar, fagna með stuðn­ings­mönnum í nótt.

Mynd: Golli

Lengi vel stefndi auk þess í að Halla yrði sá for­seti í Íslands­sög­unni sem hefði verið kosin með minnsta hlut­falli atkvæða, en það „met“ átti Vigdís Finn­boga­dóttir áður þegar hún fékk 33,8 pró­sent atkvæða árið 1980. Sem stendur virð­ist það þó ekki ætla að verða raunin þótt litlu muni.

Það hafa aldrei verið fleiri fram­bjóð­endur í fram­boði til for­seta en nú, eða tólf tals­ins. Til að vera gildur fram­bjóð­andi þarf 1.500 með­mæli. Það vekur því athygli að þau fimm sem hlutu fæst atkvæði, og fengu að minnsta kosti 7.500 manns til að mæla með sér í fram­boð, ná sam­an­lagt rétt yfir 1.500 atkvæðum. Samtals fengu þau 1.577 atkvæði. Sá sem fékk fæst atkvæði, Eiríkur Ingi Jóhanns­son, er nú með ein­ungis 96 atkvæði. 

Halla alltaf líklegust til að verða „frambjóðandi B“

For­seta­kosn­ingar eru einu kosn­ing­arnar til hátt­setts emb­ættis á Íslandi þar sem ein­stak­lingar eru kosnir beinni kosn­ingu og öll atkvæði lands­manna telja jafnt. Ólíkt til dæmis þing­kosn­ingum, þar sem allir flokkar sem ná yfir fimm pró­sent fylg­is­þrösk­uld eru nær öruggir með að minnsta kosti þrjá þing­menn, þá falla öll önnur atkvæði en þau sem rata á þann sem verður for­seti niður dauð. Þau skila engu í raun. Þess vegna er ekki óeðli­legt í kosn­inga­bar­áttu sem virð­ist vera afar spenn­andi og þar sem mjótt er á mun­unum að margir taki þá breytu með inn í kjör­klef­ann. Ætlar það að kjósa þann fram­bjóð­anda sem þeim leist best á eða ætlar það að hafa áhrif á hvor þeirra fram­bjóð­anda sem eru lang lík­leg­astir til að vinna verði for­seti Íslands?

Nú er það skýrt að margir lands­menn voru þegar búnir að ákveða að Halla Tóm­as­dóttir væri þeirra fyrsti kostur. Lokamat kosn­inga­spár­innar sýndi hana með 24,8 pró­sent fylgi og meira en nokkur annar. Ýmsar kann­anir sem gerðar voru í aðdrag­anda kosn­inga bentu líka til þess að hún væri sá fram­bjóð­andi sem flestir gætu hugsað sér að færa sig á ef það lægi fyrir að fyrsta val þeirra ætti ekki raun­hæfa mögu­leika á sigri.

Halla var sá fram­bjóð­andi sem mæld­ist með umtals­vert fylgi sem flestir sögð­ust treysta og flestir sögð­ust vera sáttir með ef hún ynni. Þegar kjós­endur voru spurðir hvern þeir vildu alls ekki sjá á Bessa­stöðum þá lenti Halla neðst í fimm manna hópnum sem náði að mæl­ast nokkuð reglu­lega með tveggja stafa fylgi. Allar þessar kann­anir á við­horfi fólks til fram­bjóð­enda, ásamt sýni­legri upp­sveiflu í könn­unum síð­ustu tvær vik­urnar, sýndu að Halla Tóm­as­dóttir átti umtals­vert inni umfram það sem hún var að mæl­ast með í lok kosn­inga­bar­átt­unnar. Að hún væri lang­lík­leg­ust til að verða „fram­bjóð­andi B“ hjá þeim hópi sem á end­anum tók ákvörðun um að vilja heldur veðja á að atkvæði þeirra myndi vigta inn í nið­ur­stöð­una um hvor tveggja efstu myndi vinna, og skila þeim for­seta sem þau geta sætt sig við frekar en að nota atkvæði sitt á þann for­seta sem hann vildi helst. 

Færðu sig af Baldri og Höllu Hrund

Tveir fram­bjóð­endur urðu mest fyrir barð­inu á þess­ari, að mörgu leyti fyr­ir­sjá­an­legu, hegðun kjós­enda. Annar þeirra  er Baldur Þór­halls­son, pró­fessor í stjórn­mála­fræði. Hann mæld­ist með um 15 pró­sent fylgi í síð­ustu kosn­inga­spánni eftir að hafa dalað hægt og bít­andi nær allan tím­ann frá miðjum apríl. Þegar búið er að telja öll atkvæðin var Baldur með 8,3 pró­sent. Frávikið í hans til­viki á sér líka sögu­lega fyr­ir­mynd í Guðna Th. Jóhann­essyni árið 2016, þar sem Guðni fékk sex pró­sentu­stigum minna en hann mæld­ist með dag­inn fyrir kjör­dag. 

Halla Hrund Loga­dóttir orku­mála­stjóri fékk sömu­leiðis tölu­vert lægra fylgi en loka­spár höfðu gefið til kynna. Hún er nú með 15,5 pró­sent eða hátt í fimm pró­sentu­stigum minna en í loka­spá Heim­ild­ar­innar. Allt bendir þetta til þess að fjöldi fólks sem ætl­aði sér að kjósa Baldur eða Höllu Hrund hafi á end­anum ákveðið að „kjósa taktískt“ og setja atkvæði sitt á Höllu Tóm­as­dóttur til að reyna að tryggja að það hefði áhrif á hver yrði sig­ur­veg­ari.

Töpuðu á loka­metr­unumBaldur Þór­halls­son og Halla Hrund Loga­dóttir misstu bæði umtals­vert fylgi frá sér á kjör­dag, ef miðað er við stöðu þeirra í síð­ustu könn­unum sem gerðar voru. Hér sjást þau í Efsta­leiti þegar fyrstu tölur komu í hús.

Mynd: Golli

Raunar er merki­legt að sjá að ein­ungis einn fram­bjóð­andi utan þeirra tveggju efstu fékk fleiri atkvæði í enda kosn­inga­dags en síð­asta kosn­inga­spáin hafði reiknað með að við­kom­andi fengi. Sá fram­bjóð­andi er Jón Gnarr, leik­ari og borg­ar­stjóri, sem endar í fjórða sæti í kosn­ing­unum með 10,2 pró­sent. Það bendir til þess að margir hafi á end­anum ákveðið að kjósa hann „með hjart­anu“ þótt við hafi blasað að Jón ætti engan mögu­leika á því að sigra. Þeir sem sögð­ust ætla að styðja hann nýttu senni­lega eina tæki­færið sem þeir fá til að kjósa Jón Gnarr sem for­seta Íslands. 

Margir voru að dæma verk og stöðu stjórnarinnar

Framhjá því verður ekki horft að frá 5. apríl þá hafa for­seta­kosn­ing­arnar í huga margra snú­ist um einn fram­bjóð­anda, Katrínu Jak­obs­dóttur. Þannig hátt­aði hjá þeim sem vildu sjá hana sem næsta for­seta lands­ins og þeim stóra hópi sem vildi það alls ekki. Kosn­ing­arnar urðu póli­tískt hlaðnar með þátt­töku hennar á hátt sem þær hefðu ekki verið ef fyr­ir­ferða­mesti stjórn­mála­maður lands­ins síð­ustu ár hefði ekki verið á kjör­seðl­inum.

Ætlar ekki að gera þetta afturKatrín Jak­obs­dóttir sést hér yfir­gefa útvarps­húsið með Bergþóru Bene­dikts­dóttur, aðstoð­ar­konu sinni til margra ára, þegar nokkuð skýr mynd hafði teikn­ast upp af nið­ur­stöðum kosn­ing­anna. Sú mynd að Halla Tóm­as­dóttir myndi sigra nokkuð örugg­lega í kosn­ing­unum. Katrín sagði við RÚV í nótt að hún myndi ekki bjóða sig aftur fram til for­seta, en hún hafði áður gefið út að hún væri hætt í stjórn­málum.

Mynd: Golli

Katrín hafði verið for­sæt­is­ráð­herra þjóð­ar­innar frá því síðla árs 2017 þegar hún söðl­aði um og sótt­ist eftir búsetu á Bessa­stöðum. Rík­is­stjórn hennar, sam­sett af Vinstri grænum, Sjálf­stæð­is­flokki og Fram­sókn­ar­flokki, er umdeild og hefur um nokkuð langt skeið mælst afar óvin­sæl. Í síð­ustu birtu Gallup-könnun sögð­ust ein­ungis 30 pró­sent lands­manna styðja hana, og stuðn­ing­ur­inn hefur aldrei verið minni. Allir stjórn­ar­flokk­arnir stefna í sína verstu kosn­ingu frá því að þeir voru stofn­aðir og flokk­ur­inn sem Katrín leiddi árum saman stefnir í að þurfa að berj­ast fyrir áfram­hald­andi til­veru sinni í næstu kosn­ingum. Sá sem tók við sem for­sæt­is­ráð­herra af Katrínu, Bjarni Bene­dikts­son for­maður Sjálf­stæð­is­flokks, mælist auk þess óvin­sæl­asti stjórn­mála­maður þjóð­ar­innar með nokkrum yfir­burðum.

Það var því óum­flýj­an­legt að í huga margra yrðu for­seta­kosn­ing­arnar ein­hvers­konar þjóð­ar­at­kvæða­greiðsla um verk og stöðu rík­is­stjórn­ar­innar. Það þarf ekki annað en að horfa á fjöl­margar opin­berar yfir­lýs­ingar fólks á sam­fé­lags­miðlum þar sem þetta er sagt berum orðum.

Ljóst var á könn­unum, og opin­berum stuðn­ings­yf­ir­lýs­ingum, að kjós­endur stjórn­ar­flokk­anna voru í miklum meiri­hluta í stuðn­ings­liði Katrínar. Þegar uppi var staðið þá átti for­sæt­is­ráð­herr­ann fyrr­ver­andi ekki inni neitt fylgi umfram það sem hún mæld­ist með, sem var nokkuð stöðugt um fjórð­ungur, á meðan að fólk sem kaus taktískt á milli tveggja efstu fram­bjóð­end­anna valdi í unn­vörpum Höllu Tóm­as­dóttur umfram hana.