Spjöldin komin upp

Aug­lýs­inga­spjald, vegg­spjald, plakat eða plag­gat. Það er undir hæl­inn lagt hvert þess­ara fjög­urra orða verður fyrir val­inu þegar rætt er um þennan hlut sem fylgt hefur mann­kyn­inu um aldir.

Í dag eru vegg­spjöldin, eins og skrif­ari kýs að kom­ast að orði einkum notuð í aug­lýs­inga­skyni eða til að til­kynna eitt eða annað og sem veggskraut á heim­ilum. Inn­römmuð, límd á glugga eða vegg eða á pappa­spjald. Algeng stærð er 50 x 70 cm, en þau geta verið minni eða stærri.

Aldagömul saga

Vegg­spjöldin eiga sér aldagamla sögu. Vitað er að Róm­verjar til forna not­uðu tré­spjöld til að koma á fram­færi til­kynn­ingum, þau voru fyr­ir­renn­ari vegg­spjald­anna. Kín­verjar og fleiri þjóðir kunnu sömu­leiðis aðferðir til að prenta en þær aðferðir voru sein­virkar.

Upp­finn­ing Guten­bergs (ca 1394 -1468) að raða saman lausum bók­stöfum, sem hægt var að nota aftur og aftur, var bylt­ing á þessu sviði og hann er þess vegna tal­inn upp­hafs­maður prent­list­ar­innar. Sagn­fræð­ingar miða upp­haf vegg­spjald­anna við þessa upp­finn­ingu Guten­bergs, en notkun aðferðar hans varð útbreidd á 15. og 16. öld.

Litógrafía og ljósritun

Árið 1798 fann Alois Senefelder (fæddur í Prag 1771, lést í Munchen 1834) upp litógraf­íu­tækn­ina (stein­prentið) sem gjör­breytti mögu­leik­unum til prent­unar. Frakkinn Jules Chéret (1836 -1932) not­færði sér, og betrumbætti, tækni Senefelder og aug­lýs­inga­spjald hans vegna óper­unnar Orfeus í und­ir­djúp­unum frá 1858 er oft getið sem upp­hafs vegg­spjald­anna eins og við þekkjum þau í dag.

Ekki þarf að hafa mörg orð um þær miklu fram­farir og breyt­ingar í prent­tækni sem orðið hafa á síð­ustu ára­tugum og nú getur nán­ast hver sem er prentað vegg­spjöld og hvað eina sem hverjum og einum sýn­ist. Þrátt fyrir allar breyt­ingar sem orðið hafa á upp­lýs­inga­miðlun halda vegg­spjöldin alltaf velli og ekki þarf annað en líta í kringum sig, nán­ast hvar sem er, til að sann­reyna það.

Dönsku kosningaspjöldin

Fyrsta kosn­inga­vegg­spjald í Danmörku var gert fyrir flokk jafn­að­ar­manna, Socialdemokratiet, í aðdrag­anda þing­kosn­ing­anna sem fóru fram 22. apríl 1918. Þetta voru fyrstu þing­kosn­ing­arnar eftir breyt­ingar á dönsku stjórn­ar­skránni, grund­loven, árið 1915 og fyrstu kosn­ing­arnar þar sem konur og vinnu­hjú (tyende) höfðu rétt til að kjósa.

Fyrsta kosn­inga­vegg­spjaldiðSpjaldið var gert í aðdrag­anda þing­kosn­inga 1918.

Mynd: Arbejdermuseet

Vegg­spjaldið var teikn­ing í litum af unga­barni með móður sinni með yfir­skrift­inni „Giv slægternes mødre lysere kaar“ sem kannski mætti þýða „skapið ætt­mæðr­unum betri aðstæður“. Höfundur mynd­ar­innar var Thor Bøgelund (1890 -1959) sem síðar átti eftir að verða mjög þekktur á sínu sviði. Danir voru ekki upp­hafs­menn kosn­inga­spjald­anna, þau voru þegar þekkt í mörgum löndum Evrópu. Vegg­spjöld voru mik­il­vægt inn­legg í stjórn­mála­um­rót­inu á heims­styrj­ald­ar­ár­unum fyrri.

Gullöld kosningaspjaldanna

Danskir list- og sagn­fræð­ingar tala iðu­lega um árin frá 1920 til 1960 sem gullöld dönsku kosn­inga­spjald­anna. Margir þekktir list­menn þess tíma teikn­uðu spjöldin sem mörg hver eru bein­línis lista­verk. Eitt þekktasta kosn­inga­spjald í danskri sögu er frá árinu 1935. Á spjald­inu er ljós­mynd af Thorvald Stauning (1873 – 1942) sem var for­sæt­is­ráð­herra frá 1924 til 1926 og aftur frá 1929 til dauða­dags 1942. 

ÞekktVegg­spjald Stauning.

Mynd: Aðsent

Þess má til gam­ans geta að Stauning var útlærður vind­la­flokk­un­ar­maður (velja sams­konar lita vindla af sömu stærð í kass­ann eða pakk­ann) áður en hann sneri sér fyrir alvöru að stjórn­mál­unum. Kosn­inga­spjaldið með mynd­inni af Stauning er fyrsta spjaldið sem gert var í Danmörku með ljós­mynd af stjórn­mála­manni.  

Breyttir tímar eftir 1960

Á sjö­unda ára­tug síð­ustu aldar breytt­ust kosn­inga­spjöldin. Í stað vand­aðra teikn­inga, með slag­orðum sýndi spjaldið iðu­lega aðeins flokks­bók­staf aug­lýsand­ans. Sjón­varpið varð mik­il­væg­asta verk­færið í kosn­inga­bar­átt­unni. Árið 1985 varð líka sú breyt­ing á kosn­inga­lög­unum að fram­bjóð­endur gátu boðið sig fram í ein­stök sæti (líkt og tíðkast í dag) í stað þess að flokks­stjórnin, eða flokks­ráðið, rað­aði á list­ann.

Þessi breyt­ing varð til þess að fjöldi atkvæða ræður röð­inni á list­anum. Þess vegna er áríð­andi fyrir fram­bjóð­endur að sýna and­lit sitt sem víð­ast, ekki síst á kosn­inga­spjöld­unum. Þess vegna eru nær öll kosn­inga­spjöld í dag með mynd af fram­bjóð­anda ásamt lista­bók­staf flokks­ins.

Lög og reglur

Um upp­setn­ingu og stað­setn­ingu kosn­inga­spjalda gilda ákveðin lög, og það er ekki bara einn laga­bálkur sem þar kemur við sögu. Fyrst skal nefna lögin um vegi og götur, þá lög um einka­vegi, einnig nátt­úru­vernd­ar­lögin og loks umferð­ar­lögin.

Kosn­inga­spjöldin mega birt­ast kl. 12 á hádegi fjórum laug­ar­dögum fyrir kjör­dag og þau skulu vera á bak og burt átta dögum eftir kosn­ingar, að við­lögðum sektum. Kosn­inga­spjald má ekki vera stærra en 0,8 fer­metrar.

Spjöldin má hengja upp á raf­magns- og ljósastaura, girð­ingar, lim­gerði og brú­ar­hand­rið. Spjöldin mega ekki vera neðar en í 2,3 metra hæð yfir hjóla­stíg eða gang­stétt og fjar­lægð frá efri brún spjalds að raf­magns­leiðslu, t.d á ljósa­staur má ekki vera minni en 1,5, metri. Á opnum svæðum má ekki setja upp kosn­inga­spjöld eða aðrar aug­lýs­ingar, nema með und­an­tekn­ingum. Hér hafa verið nefndar helstu reglur varð­andi upp­setn­ingu og fyr­ir­komu­lag kosn­inga­spjald­anna.

Lengi vel var algeng­ast að myndin væri prentuð á pappír sem svo væri límdur á þunnt kross­við­ar­spjald, stærðin 80 x 60 cm. Að und­an­förnu hafa þunn plast­spjöld, með áprent­aðri mynd orðið algeng­ari.

Skipta kosningaspjöldin máli?

Þessa spurn­ingu lagði pistla­skrif­ari fyrir reyndan blaða­mann á einu dönsku dag­blað­anna fyrir nokkrum árum. Sá var ekki seinn til svars og sagði að svo ótrú­legt sem manni kynni að þykja það skipti spjöldin mjög miklu máli.

Fyrir all mörgum árum hefði einn flokkur ákveðið að sleppa spjöld­unum „sá leikur hefur ekki verið end­ur­tek­inn“ sagði hinn reyndi blaða­maður og stjórn­mála­skýr­andi.