Einn af frumkristnu söfnuðunum: Ofsótt fyrir að vera kynóðir nautnabelgir

Í dag, föstu­dag­inn langa, er minnst kross­fest­ingar Jesúa frá Nasaret. Því næst verður minnst upp­risu hans frá dauðum en sá atburður varð horn­steinn kirkj­unnar sem læri­sveinar Jesúa reistu, og stendur enn.

Á hitt er þó að líta að sú kirkja sem við þekkjum nú hefði vel getað orðið tölu­vert öðru­vísi. Fyrstu ald­irnar voru til mun fjöl­breyti­legri kristnir hópar en nú er haldið á lofti og einn þeirra óvenju­leg­ustu — í okkar augum — voru hinir svo­nefndu Carpocratar sem spruttu upp í Egifta­landi og náðu tölu­verðri fót­festu bæði í Grikk­landi og Mið­aust­ur­löndum.

Að minnsta kosti töldu kirkju­feður hinnar útbreidd­ustu kirkju­deildar fulla ástæðu til að berj­ast harka­lega gegn þessum hópi.

Carpocratar eru nefndir eftir upp­hafs­manni sínum, Carpocratesi í Alex­andríu. Sonur hans Epifanes er gjarnan sagður hafa skrifað helsta helgi­rit Carpocrata en um son­inn er raunar flest á huldu. Og helgi­ritið er glatað og hið eina, sem vitað er um Carpocrata, kemur úr ritum and­stæð­inga þeirra, kirkju­feðr­anna Klemens og Íreneusar. Því ber að taka öllu sem þar kemur fram með hæfi­legum fyr­ir­vara.

Þó er ljóst að kirkja Carpacrata var í grunn­inn gnostísk en gnostar kall­ast þau sem trúðu því að guð­legt hjálp­ræði væri fólgið í dul­speki­legum leynd­ar­dómum sem ekki væru opin­beraðir hverjum sem var. Fólk þurfti að hafa fyrir því að öðl­ast hinn eina sanna skiln­ing og þekk­ingu á hinum æðra guð­dómi.

Til þess voru brúkaðar ýmsar hinar dýpstu laun­helgar sem tók tíma að ná valdi á þurftu yfir­leitt að fara mjög leynt.

„Frjálsleg“ og jafnvel „ósiðleg“ trú

Gnostískir þættir höfðu all­lengi verið á kreiki í trú­ar­lífi Mið­aust­ur­landa. Sumir gnostar lög­uðu krist­in­dóm­inn að sínum hug­myndum og töldu jafn­vel að kristnin væri í eðli sínu gnostísk trú – því aðeins með laun­helgum gnosta mætti öðl­ast hið sanna and­lega líf með Jesúa frá Nasaret.

Ráðandi öfl í hinni ört vax­andi kristnu kirkju börð­ust frá upp­hafi gegn gnostískum áhrifum á kenn­ingu sína. En gegn fáum var barist af sömu hörku og Carpocrötum. Trú þeirra þótti yfir­máta „frjáls­leg“ og „ósið­leg“, eins og það var orðað í SKAKKA TURNINUM sínum tíma.

Þótt vita­skuld beri að taka með hæfi­legri varúð því sem and­stæð­ingar þeirra halda fram, má þó auð­veld­lega lesa úr skrifum kirkju­feðr­anna nokkur lítt umdeil­an­leg atriði um kenn­ingar og skoð­anir Carpcrata.

Þeir voru til dæmis þeirrar skoð­unar að Jesúa hefði ekki verið guð­legs eðlis, en vegna hrein­leika síns og fag­urs hjarta­lags hefði hann verið í beinu og nánu sam­bandi við Guð. Slíkar hug­myndir voru raunar alþekktar í grískri heim­speki.

Enn fremur töldu Carpocratar að þeir gætu sjálfir kom­ist í að minnsta kosti næstum eins náið sam­band við Guð og Jesúa sjálfur og því væru þeir ekki endi­lega bundnir af lög­máli Gyðinga til lengdar.

Það töldu Klemens, Íreneus og félagar vís­asta veg­inn til glöt­unar – lög­mál­inu yrði að fylgja í stórum dráttum, jafn­vel þótt ýmis­legt úr lög­máli Móse væri lagað að nýjum söfn­uðum þegar krist­in­dóm­ur­inn fór að breið­ast út til ann­arra en Gyðinga.

Kommúnistar — líka í rúminu?

Sömu­leiðis virð­ast Carpocratar hafa verið komm­ún­istar í þeim skiln­ingi að þeir töldu að allir hlutir ættu að vera sam­eign allra í söfn­uð­inum. Kristnir söfn­uðir sem hafa gegnum tíð­ina haldið fram slíkum kenn­ingum hafa á öllum tímum fengið gegn sér sömu mót­bár­una.

„Nú, kon­urnar líka, ha?“ þruma kirkju­feð­urnir og hefj­ast svo handa um að skamma við­kom­andi söfnuð fyrir nautna­hyggju, klám, stóð­líf og almennan dóna­skap.

Og Carpocratar fengu nóg af slíkum gusum frá kirkju­feðr­unum.

Hug­myndir um að allt væri sam­eign safn­að­ar­ins voru algengar meðal ýmissa gnostískra safn­aða í fornöld. Fæstir þeirra munu þó hafa litið á þær hug­myndir fyrst og fremst sem afsökun fyrir því að allir mættu hnykkja á öllum, heldur var um að ræða jafn­að­ar­mennsku sem sner­ist mest um frið­ar­þel og sam­vinnu innan safn­að­ar­ins en síður um kyn­líf.

Gagnrýni kirkju­feðr­anna virð­ist þó hafa átt sér þá stoð að Carpocratar hafa að lík­indum verið mun frjáls­lynd­ari í kyn­ferð­is­málum en títt var um meg­in­straums­kirkj­una. Þeir virð­ast hafa lagt áherslu á lífs­gleði og fjör fremur en að lífið væri ein­tómur tára­dalur. Þeir voru til dæmis frægir fyrir mjög lit­ríkar og glað­legar helgi­myndir.

Ekki var öll sagan sögð. Carpocratar munu líka hafa trúað á ein­hvers konar end­ur­holdgun.

Nauðsynlegt að öðlast ALLA reynslu

Sú trú fól í sér að mað­ur­inn losn­aði ekki úr jarð­líf­inu fyrr en hver ein­stak­lingur hefði reynt bók­staf­lega allt sem hægt væri, bæði gott og slæmt. Því lögðu Karpókratar sig fram um að öðl­ast alla reynslu sem hægt var að næla í, góða sem slæma, æski­lega sem óæski­lega.

Eins og fyrri dag­inn höfðu hinir sið­prúðu kirkju­feður mestar áhyggjur af því að þar á meðal væru allar nautnir og einkum þó öll kyn­lífs­reynsla sem hug­mynda­flugið náði til. Þeir lægju altso með hverjum sem er, af hvaða kyni sem væri, hnussuðu Klemens og Íreneus.

Þarna fengu þeir því annað vopn upp í hend­urnar til að berja á Carpocrötum fyrir ósið­semi.

Barátta kirkju­feðr­unum gegn Carpocrötum varð árang­urs­rík. Þessi lit­ríki frum­kristni söfn­uður varð undir í lífs­bar­átt­unni og hin sið­prúða kirkja varð ofan á. Talið er að síð­ustu Carpocratar hafði horfið úr sög­unni á sjöttu öld.