Vaðið yfir Drínu

Mánu­dag­ur­inn 1. júní 1914 virt­ist á flestan hátt venju­legur á Isaković-hólma í ánni Drínu sem mark­aði landa­mæri kon­ungs­rík­is­ins Serbíu í austri en hér­aðs­ins Bosníu og Her­segóvínu í vestri. Bosnía var þá hluti af keis­ara­dæmi Habs­borg­ara sem nefnd­ist form­lega Aust­ur­ríki-Ung­verja­land og eins og ég skýrði frá fyrir viku var þá mjög grunnt á því góða milli þess og nágranna­rík­is­ins Serbíu. En þess sáust ekki merki í hólm­anum fram eftir mánu­deg­inum.

Áin er grunn á þessum slóðum og við hólmann er greið­fært vað svo þar var algengt að fólk færi yfir sem vildi kom­ast leiðar sinnar milli ríkj­anna án þess að þurfa að fara um hin opin­beru landa­mæri. Það hafði meira að segja verið reist knæpa í hólm­anum þangað sem bosn­ískir bændur komu gjarnan og drukku ódýrt brenni­vín.

Skotæfingar út um kráarglugga

Daginn áður hafði mjó­sleg­inn og dökk­leitur ungur maður birst í hólm­anum og gist á kránni. Hann lét lítið fyrir sér fara þangað til allt í einu síð­degis þennan mánu­dag að hann hóf skotæf­ingar út um glugg­ann á kránni. Hann virt­ist ekki vanur skamm­byss­unni sem hann skaut af en hitti þó mark sitt oftar en ekki.

Undir kvöld kom svo bóndi vestan frá Bosníu, alvanur leið­sögu­maður við landa­mærin, til að fylgja honum yfir ána og áleiðis til Sarajevo, höf­uð­borgar hér­aðs­ins. Þegar þeir voru að leggja upp var farið að hvessa og alls konar blikur á lofti. Lið­þjálfi í Serbíu sem stýrði málum á aust­ur­bakk­anum, risa­vax­inn maður með brenni­víns­nef, vék sér að bónd­anum áður en þeir ungi mað­ur­inn lögðu upp og var­aði hann við svo lítið bar á.

„Hann er með eitt­hvað meiri háttar á prjón­unum þessi. Svo segðu engum af ferðum ykkar.“

Frá sveitaþorpi í Bosníu og Hersegóvínu

En ef lið­þjálfinn Grbić hefði verið nógu tor­trygg­inn til að stöðva unga mann­inn í stað þess að horfa á eftir honum inn í storm­inn og skóg­ana í Bosníu að kvöldi 1. júní, þá hefði hann – í bili að minnsta kosti – komið í veg fyrir heila heims­styrj­öld.

Því ungi mað­ur­inn var Gavrilo Princip og hann var á leið­inni að drepa Franz Ferdin­and, erki­her­toga og rík­is­arfa Aust­ur­ríkis-Ung­verja­lands.

Og með því morði hófst fyrri heims­styrj­öldin fyrir réttum 110 árum.

Princip var fæddur í sveita­þorpi í Bosníu þótt hann hafi svo flust til Serbíu og það var Serbía sem var honum efst í huga þegar hann afréð að drepa mann. Hans draumur og mark­mið var að heima­hérað hans Bosnía og Her­segóvína yrði partur af Serbíu, enda var hann Serbi að þjóð­erni.

Ekki allt sem sýndist í Serbíu

Stjórn­ar­far í Serbíu hafði færst mjög í frjáls­lynd­isátt þegar Alex­ander kon­ungi var steypt af stóli og hann myrtur ásamt konu sinni með grimmi­legum hætti 1903. Pétur kóngur sem þá tók við skipti sér lítið af stjórn­málum og hið þing­bundna lýð­ræði í land­inu virt­ist orðið nokkuð þroskað þegar komið var fram á árið 1914. 

En þótt lýð­ræðið virt­ist með hýrri há var ekki allt sem sýnd­ist í Serbíu. Bak við tjöldin hafði leyni­fé­lag hátt­settra her­for­ingja og þjóð­ern­is­sinna mikil áhrif. Það hét Sam­ein­ing eða dauði en var ævin­lega kallað Svarta höndin eftir svo nefndu glæpa­fé­lagi á Ítalíu og hafði að mark­miði að vinna að sam­ein­ingu allra Suður-Slava í eitt ríki – og lá milli lín­anna að þar myndu Serbar helst ráða ríki. Önnur mjög áhrifa­mikil sam­tök börð­ust og fyrir því sama og fyrir opnum tjöldum, Narodna Odbrana (Þjóð­ar­vörnin).

Pyntaðir til að „verða“ Serbar

Serbar voru ekki ævin­lega vandir að með­ulum. Árið 1912 hafði hér­aðið Makedónía verið sam­einað Serbíu eftir eitt af Balkan­stríð­unum og þótt heima­menn þar vildu telja sig sér­staka þjóð og njóta sinnar sér­stöðu, þá tóku hinir nýju serbnesku herrar það ekki í mál. Undir harð­neskju­legu valdi Narodna Odbrana voru Makedónar neyddir til að skrá sig Serba og þeir barðir og pynt­aðir sem möld­uðu í móinn.

Þrátt fyrir að vinnu­brögð af því tagi spyrð­ust út dugði það ekki til að draga eld­móð­inn úr Princip. Í félagi við nokkra korn­unga skoð­ana­bræður sína hélt hann áfram að skipu­leggja til­ræði við Franz Ferdin­and sem átti að færa Bosn­íu­menn líkt og aðra Slava saman í eitt ríki.

Hví var Franz Ferdinand dauðadæmdur?

En hvers vegna vildu sam­sær­is­menn drepa Franz Ferdin­and? Í fyrsta lagi ein­fald­lega vegna þess að sem rík­is­arfi var hann í augum þeirra tákn um kúgun hins fram­andi valds á frels­isunn­andi Serbum. Bana­til­ræðum við hátt­setta emb­ætt­is­menn Habs­borg­ara­rík­is­ins hafði farið mjög fjölg­andi síðan ríkið inn­lim­aði Bosníu og Her­segóvínu form­lega árið 1908 en jafn­vel fyrir þá tíð voru slík til­ræði við vald­hafa komin „í tísku“ víða um Evrópu. Litlir hópar bylt­ing­ar­manna og/eða „ein­mana úlfar“ unnu sér til frægðar að bana mekt­ar­mönnum allt frá Rússa­keis­ara 1881 til Ítal­íu­kon­ungs 1900 og Banda­ríkja­for­seta 1901.

Í hug­ar­heimi Serba voru slík til­ræði ein­stak­linga við kúg­ara þjóð­ar­innar raunar í sér­stökum hávegum höfð meðal ungra karl­manna. Þeim var frá bernsku kennt að virða og dá Miloš Obilić en hann var aðals­maður á 14. öld sem sagður var hafa ráð­ist að og myrt Múrad Tyrkja­soldán rétt í þann mund að Tyrkir voru að ljúka við að murka lífið úr serbneskum her­sveitum á blóð­vell­inum Kosovo 1389. Þetta gerði Obilić án þess að hirða neitt um sitt eigið öryggi enda var hann sam­stundis höggv­inn í spað af líf­vörðum sold­áns.

Sú sæla að fórna lífi sínu í þágu málstaðar

Árið 1910 hafði ungur serbneskur stúd­ent frá Her­segóvínu, Bogdan Žerajić, gert til­raun til að myrða Marijan Varešanin, sem var að vísu Króati en bæði hers­höfð­ingi í her Habs­borg­ara og land­stjóri þeirra í Bosníu og Her­segóvínu. Žerajić skaut fimm byssu­skotum að Varešanin, hitti hann að vísu ekki en svipti sig þá lífi með sjötta skot­inu. Þetta upp­á­tæki Žerajić þótti mörgum Bosníu-Serbum fag­urt, ekki síst Princip og félögum hans.

Sigfús Daðason tal­aði í ljóði um „sjálfs­morðs­sælu ung­lings­ins“ og ekki er ólík­legt að slík hvöt hafi átt þátt í verkn­aði Princips og félaga hans. Þeir vildu fórna lífi sínu í þágu göf­ugs mál­staðar, brenna upp í fögrum loga á himnum og hljóta fyrir eilífa ást og aðdáun þjóðar sinnar.

En fleira kom til þegar þeir félagar afréðu að freista þess að drepa Franz Ferdin­and. Það skipti líka máli hvaða skoð­anir og fyr­ir­ætl­anir erki­her­tog­inn hafði.

Afdrifaríkt sjálfsmorð

Franz Josef, keis­ari Aust­ur­ríkis-Ung­verja­lands, var orð­inn gam­all maður. 1914 var hann 84 ára og hafði setið á keis­ara­stóli í 66 ár. Einka­sonur hans, krón­prins og rík­is­arfi, Rúdolf að nafni, hafði svipt sig lífi 31 árs að aldri 1889 og hafði ást­kona hans fylgt honum í dauð­ann að því er virð­ist. Rúdolf var þá illa hald­inn af sýf­ilis og fleiri sjúk­dómum.

Í stað Rúdolfs var Franz Ferdin­and útnefndur rík­is­arfi en hann var sonur yngri bróður Franz Josefs. Árið 1914 var hann fimm­tugur og ljóst að hann yrði fyrr en síðar keis­ari. Flestum ber saman um að rík­is­arf­inn hafi verið ótta­legur tré­hestur, að ég segi ekki stífur og leið­in­legur. Hann var hins vegar óvit­laus og átt­aði sig á því betur en flestir aðrir í æðstu stigum sam­fé­lags­ins í Vín­ar­borg að eina leiðin til að feyskið ríki Habs­borg­ara fengi lifað eitt­hvað að ráði fram á 20. öld­ina væri að auka þar stór­lega lýð­ræði og vald­dreif­ingu.

Ríkisarfinn vildi bæta hlut Slava

Einkum taldi Franz Ferdin­and brýnt að bæta og auka hlut hinna slav­nesku þjóða að stjórn og kjöt­kötlum rík­is­ins en fram að því höfðu Aust­ur­rík­is­menn og Ung­verjar setið þar svotil einir. Hann hugð­ist strax og hann tæki við sem keis­ari gera slav­nesku þjóð­irnar að hinni þriðju stoð rík­is­ins í von um að þær létu sér það duga og hættu að krefj­ast sjálf­stæðis eins og þær voru farnar að gera í vax­andi mæli.

Rík­is­arf­inn fór ekk­ert í felur með þessar fyr­ir­ætl­anir sínar og eftir að hann var myrtur sagði morð­ing­inn Princip að þetta hefði verið ein af ástæð­unum fyrir því að hann og félagar hans ein­settu sér að myrða Franz Ferdin­and – þeir ótt­uð­ust sem sé að ef Franz Ferdin­and ynn­ist tími til að koma þessum áætl­unum sínum í fram­kvæmd og Slóvenar, Króatar og Bosn­íu­menn fengju aukin rétt­indi og völd í end­ur­skipu­lögðu stór­veldi Habs­borg­ara, þá myndi draga úr áhuga þeirra á að sam­ein­ast Serbum í Suð­urslavíu eða Júgóslavíu.

Rússakeisari myrtur til að koma í veg fyrir umbætur

Sjón­ar­mið á borð við þetta er hreint ekki óal­gengt meðal hryðju­verka­manna af öllu tagi – að æski­legt sé að ryðja úr vegi ein­stak­lingum sem þó virð­ast stefna í „rétta átt“ því ef þeir fái tæki­færi til að lina óánægju fólks, þá dragi úr þrá almenn­ings eftir alls­herjar bylt­ingu og umróti.

Alex­ander 2. Rússa­keis­ari var til dæmis myrtur bein­línis af því hann hafði í und­ir­bún­ingi umtals­verðar breyt­ingar í frjáls­ræð­isátt í Rúss­landi sem hryðju­verka­sam­tökin Nar­odnaja Volja (Þjóð­ar­vilj­inn) ótt­uð­ust að myndu sætta of marga Rússa við áfram­hald­andi keis­ara­stjórn. Fyr­ir­sjá­an­legar afleið­ingar morðs­ins voru enn harð­ari kúgun og ósveigj­an­legra stjórn­ar­far.

Eitthvað þvíum­líkt sá Princip eflaust fyrir ef honum tæk­ist að kom­ast heilu og höldnu frá Isaković-hólma og til Sarajevo að myrða Franz Ferdin­and. En hugs­aði hann til þess að hann myndi hleypa af stað heims­styrj­öld?