Breið­fylk­ing félaga innan Alþýðu­sam­bands Ísland slitu kjara­við­ræðum við Samtök atvinnu­lífs­ins á föstu­dag. Nýlega sam­þykkti trún­að­ar­ráð VR áætlun þar sem samn­inga­nefnd félags­ins fékk heim­ild til þess að ráð­ast í ýmsar aðgerðir, þar á meðal verk­föll. Félög innan breið­fylk­ing­ar­innar munu funda í dag um sam­eig­in­legar aðgerðir. Enn sem komið er hafa hin félögin ekki tjáð sig um afstöðu sína til hugs­an­legra aðgerða.

Þetta er tals­verður við­snún­ingur frá þeim bjart­sýna tóni sem ein­kenndi kjara­við­ræð­urnar fyrst um sinn. Rétt fyrir ára­mót í fyrra sendu sendu Samtök atvinnu­lífs­ins og samn­inga­nefnd breið­fylk­ing­ar­innar frá sér sam­eig­in­lega yfir­lýs­ingu þar sem til­kynnt var um samn­ings­að­ilar ætl­uðu að taka höndum saman um gerð lang­tíma­kjara­samn­inga til þess að „auka fyr­ir­sjá­an­leika og stöð­ug­leika í efna­hags­líf­inu.“

Til þess að ná þessum mark­miðum voru félög breið­fylk­ing­ar­innar reiðu­búin að sætta sig við hóf­lega launa­hækkun og Samtök atvinnu­lífs­ins voru fús til þess að styðja áskorun til fyr­ir­tækja, sveit­ar­fé­laga og rík­is­ins um halda aftur að sér í gjald­skrár- og verð­hækk­unum.

Stétt­ar­fé­lögin gerðu einnig þá kröfu að ríkið kæmi til móts við launa­fólk með því að auka útgjöld til til­færslu­kerf­ana, sér­stak­lega vaxta- og barna­bóta­kerfin. Útgjöld sem voru verð­metin á bil­inu 20 til 25 millj­arða króna á ári. Einnig var gerð krafa um hækkun á húsa­leigu­bótum og að komið verði á svo­kall­aðri leigu­bremsu.

Áður en kjara­við­ræð­unum var slitið höfðu samn­ings­að­ilar náð að koma sér saman um launa­lið­inn. Samið var um að fara bland­aða leið pró­sentu- og krónu­tölu­hækk­ana. Sú leið fólst í því 3,25 pró­sent launa­hækkun á ári í þrjú ár og 3,5 pró­sent hækkun á fjórða ári. Launa­hækk­unin þyrfti þó að lág­marki að vera 23.750 krónur.

Viðræður strönduðu á forsenduákvæðunum 

Við­ræð­urnar sigldu í strand þegar þegar Samtök atvinnu­lífs­ins höfn­uðu for­sendu­á­kvæðum sem samn­inga­nefnd breið­fylk­ing­ar­innar hafði lagt mikla áherslu á. Ákvæðin sem deilt var um snéru að þróun verð­bólgu og vaxta.

Stétt­ar­fé­lögin höfðu lagt til að ef verð­bólga og vextir væru yfir ákveðnum talna­legum mark­miðum mætti taka samn­ing­inn til end­ur­skoð­unar eða jafn­vel segja honum upp. Til að mynda hefur komið fram að breið­fylk­ingin hafi lagt til að ef verð­bólga yrði yfir sjö pró­sent árið 2025 mætti segja upp samn­ingnum. 

Í við­ræð­unum komu Samtök atvinnu­lífs­ins fram aðrar til­lögur að for­sendu­á­kvæðum og viðr­uðu sömu­leiðis hug­myndir um að stofna svo­kall­aða for­sendu­nefnd. Talsmenn breið­fylk­ing­ar­innar gátu ekki fall­ist á þessar hug­myndir og sögðu for­sendu­við­miðin vera óljósar og mats­kenndar.

Í sam­tali við Heim­ild­ina sagði Ragnar Þór Ing­ólfs­son for­maður VR að for­sendu­nefnd þjóni í raun engum til­gangi nema for­sendu­á­kvæði kjara­samn­ings­ins séu skýr og fast­mótuð. „Það er til­gangs­laust að hafa for­sendu­nefnd ef hún hefur ekk­ert vald eða vægi.“

Samtök atvinnulífsins vilja taka mið af verðbólguspá Seðlabankans

Blaða­maður Heim­ild­ar­innar hafði í kjöl­farið sam­band við Sigríði Margrét Odds­dóttur, fram­kvæmda­stjóra Samtaka atvinnu­lífs­ins og spurði um nán­ari upp­lýs­ingar um for­sendu­á­kvæðin sem sam­tökin hafi kynnt fyrir samn­inga­nefnd breið­fylk­ing­ar­innar áður en við­ræðum var slitið.

Í sam­tali segir Sigríður það vera ranga túlkun að við­miðin að baki til­lögu Samtaka atvinnu­lífs­ins hafi verið óljós og mats­kennd. „Enda vorum við að horfa til tölu­setts verð­bólgu­ferlis í þjóð­hags­spá Seðla­banka Íslands.“ 

Sigríður bætti við að Samtök atvinnu­lífs­ins hafi lagt til að stofnuð yrði for­sendu- og launa­nefnd sem kæmi saman tvisvar yfir samn­ings­tíma­bilið. Fyrst í mars 2025 og síðar sept­em­ber 2026. Á fundum nefnd­anna væri farið yfir fram­vindu efna­hags­mála og fram­gang sam­eig­in­legu mark­mið­anna. En þessi atriði sem myndi upp­lýsa við­bragðs­á­kvarð­anir nefnd­ar­innar hverju sinni.

Hins vegar ef nefnd­unum tæk­ist ekki að kom­ast að sam­eig­in­legri nið­ur­stöðu um við­bragð sagði Sigríður að Samtök atvinnu­lífs­ins hafi lagt til við sjálf­virkt við­bragð tæki við. Ef nefndin kæm­ist ekki að nið­ur­stöðu árið 2025 kæmi til sjálf­krafa kaup­taxta­auki og ef nefndin kæm­ist aftur ekki að sam­eig­in­legri nið­ur­stöðu árið 2026 væri hægt að segja upp samn­ingnum.

Umdeilt stýrivaxtarákvæði 

Eitt af for­sendu­á­kvæð­unum sem deilt var um snýr að þróun stýri­vaxta. Samn­inga­nefnd breið­fylk­ing­ar­innar setti fram talna­legt mark­mið um lækkun vaxta sem felur í sér end­ur­skoðun eða upp­sögn á samn­ing ef vaxta­lækkun yrði undir vænt­ingum. 

Samið var um að slíkt ákvæði skyldi fylgja þegar lífs­kjara­samn­ing­arnir svo­nefndu voru und­ir­rit­aðir vorið 2019. Í frétt Kjarnans frá því ári var greint frá því að for­sendu­nefnd sem stofnuð var í kjöl­far samn­ing­anna hafi meðal ann­ars haft það verk­efni fylgj­ast með lækkun stýri­vaxta sem var ein af for­sendum samn­ings­ins.

Hvergi var þó opin­ber­lega gefið út hversu mikið vextir þyrftu að lækka til þess að for­sendur héldu en Kjarninn sagði frá því að hlið­ar­sam­komu­lag, svo­kallað skúffu­sam­komu­lag, hafi verið gert þar sem lagt var upp með að vextir þyrftu að lækka um 0,75 pró­sentu­stig fyrir sept­em­ber 2020. Við und­ir­ritun lífs­kjara­samn­ings­ins voru stýri­vexti 4,5 pró­sent.

Nú er hins vegar komið annað hljóð í strokk­inn og Samtök atvinnu­lífs­ins lýst sig mót­fallin því að not­ast við við­mið um þróun stýri­vaxta sem for­sendu­á­kvæði. Í sam­tali segir Sigríður að „[þ]að að gera stýri­vexti að samn­ings­at­riði í kjara­samn­ingum getur gert bank­anum erf­ið­ara fyrir að tryggja kaup­mátt launa.“

Ólíkar túlkanir ummælum Seðlabankastjóra

Ásgeir Jónsson Seðla­banka­stjóri sagði í gær á fundi efna­hags- og við­skipta­nefndar að for­sendu­á­kvæði kjara­samn­inga skertu ekki sjálf­stæði Seðla­bank­ans.

Samn­ings­að­ilum væri frjálst að setja hvað sem er í lang­tíma­kjara­samn­ing. Ásgeir sagði þó að hann teldi heppi­legra að slík ákvæði væru „breytur sem væru afleið­ingar af kjara­samn­ingum, kaup­máttur, verð­bólga eða hag­vöxtur.“

Ragnar Þór sagð­ist í sam­tali við Heim­ild­ina túlka þessi orð sem nokk­urs­konar við­ur­kenn­ingu á því for­sendu­á­kvæði um vaxt­ar­stig hafa ekki áhrif á sjálf­stæði Seðla­bank­ans og því sé samn­ings­að­ilum frjálst að setja slík ákvæði í samn­ing­inn. 

Sigríður Margrét lagði hins vegar áherslu á þá skoðun sem Ásgeir tjáði á fund­inum um að honum þætti eðli­legra að ákvæðin tækju mið af öðrum þáttum. „Ég held almennt að þú eigir erfitt með að finna hag­fræð­ing sem mæla sér­stak­lega með því að þetta við­mið verði notað sem for­sendu­á­kvæði. En meg­in­á­stæðan fyrir því að við höfum ekki viljað hafa stýri­vexti sem for­sendu­á­kvæði er vegna þess að slíkt ákvæði gæti ein­fald­lega gengið gegn hags­munum launa­fólks,“ segir Sigríður.