Stór hluti sjó­kvía sem not­aðar eru fyrir lax­eldi í íslenskum fjörðum eru stað­settar innan sigl­inga­leiða vegna þess að þær eru innan hvíts ljós­geira frá vitum hér á landi. Þetta kemur fram í opin­berum gögnum sem fyrir liggja um málið, meðal ann­ars í gögnum og sam­skiptum stofn­ana eins og Vega­gerð­ar­innar, Sam­göngu­stofu og Mat­væla­stofn­unar. Á Aust­fjörðum eru til dæmis 12 af 16 eld­is­svæðum innan hvíts ljós­geira eða sam­tals 75 pró­sent af þeim eld­is­stæðum sem þar er að finna. Bara í Reyð­ar­firði eru fimm sjó­kvía­eld­is­svæði innan hvíts ljós­geira frá Vatt­ar­nes­vita.  Þetta stang­ast á við lög um vita.

Einn af við­mæl­endum Heim­ild­ar­innar innan úr stjórn­kerf­inu segir að þessi stað­reynd sé „stjórn­sýslu­legt klu­ster­fokk“ eins og hann orðar það.  Ekki hafi verið hugað að þessu á sínum tíma þegar sú bylgja lax­eldis sem nú stendur yfir hér, sem hófst eftir efna­hags­hrunið 2008 með fyr­ir­tækjum eins og Arn­ar­laxi og Fjarð­ar­laxi, hófst. Með þessu orði vísar heim­ild­ar­mað­ur­inn til enska orðs­ins clusterfuck sem þýðir á íslensku eitt­hvað sem er algjört klúður. 

Alþjóðlegar reglur til að forðast slys

Leyfi voru veitt til að setja niður sjó­kvíar á svæðum í íslenskum fjörðum þar sem leyfi fyrir þeim hefði ekki átt að vera veitt í ljósi sigl­inga­ör­yggis. Fjölmörg dæmi eru um þetta bæði á Vest­fjörðum og Aust­ur­landi. Þetta kemur til dæmis fram í umsögn Vega­gerð­ar­innar um áhættu­mat sigl­inga­ör­yggis í Kvíg­ind­is­dal í Pat­reks­firði. „Eins og fram kemur í áhættu­mat­inu er hluti fisk­eld­is­svæð­is­ins við Kvíg­ind­is­dal innan hvíts ljós­geira frá Ólafsvita, þ.e. í merktri sigl­inga­leið. Ekki er ásætt­an­legt með til­liti til sigl­inga­ör­yggis að setja neinar hindr­anir innan hvíts ljós­geira eða innan 50 metra frá mörkum hans.“

Þegar leyfi lax­eld­is­fyr­ir­tækja á til­teknum svæðum á Vest­fjörðum og Aust­ur­landi, renna út þarf því að end­ur­nýja leyfin með hlið­sjón af þessu og eftir atvikum láta færa sjó­kví­arnar svo þær séu ekki innan hvíts ljós­geira frá vitum sem stuðla eiga að sigl­inga­ör­yggi. 

Ástæðan fyrir því að sjó­kvíar og annar bún­aður má ekki vera innan hvíts ljós­geira er slysa­hætta. Í bréfi frá Sam­göngu­stofa til Skipu­lags­stofn­unar, þar sem rætt var um strand­svæða­skipu­lag fyrir Aust­firði árið 2002, sagði meðal ann­ars um þetta: „Lang­flest slys á sjó verða vegna mann­legra mis­taka og er þörfin fyrir hæfi­lega fjar­lægð kvía frá sigl­inga­leiðum og hvítum geira ljós­vita því raun­veru­leg.“

Í gildi eru alþjóð­legar reglur, svokölluð SOLAS-sam­þykkt, þar sem kveðið er á um að bún­aður eins og sjó­kvíar megi ekki vera inni í ljós­geirum frá vitum. Fjallað er um þessa sam­þykkt í bréfi Sam­göngu­stofu þar sem meðal ann­ars er listað upp hvaða kvíar eru innan hvíts ljós­geira hér á landi.

Í bréf­inu segir: „Samkvæmt Alþjóða­samn­ingi um öryggi manns­lífa á haf­inu, svo­kall­aðri SOLAS sam­þykkt, skal, skv. 2. mgr. 13 gr. í V. kafla, taka mið af alþjóð­legum til­mælum og við­mið­un­ar­reglum þegar sett eru upp sjó­merki til að sjó­far­endur upp­lifi kerfið sem eins­leitt og það virki á sama hátt á alþjóða­vísu. Ísland hefur full­gilt samn­ing­inn og hefur hann haft gildi hér frá 16. októ­ber 1983. Þannig ber að fylgja til­mælum og við­mið­un­ar­reglum alþjóða­vita­sam­tak­anna IALA, sem til­greina í við­mið­un­ar­reglu IALA G10411 um geira­ljós, að hvítur geiri merki örugga leið (e.white sector indicates safe passage).“

„Stjórn­sýslu­lega klu­ster­fokkið“ sem heim­ild­ar­maður blaðs­ins innan úr stjórn­kerf­inu vísar var því að íslenskar stofn­anir tóku ekki til­lit til þess­ara sam­þykktar þegar eld­is­svæðum var úthlutað til lax­eld­is­fyr­ir­tækja hér á landi. 

Áhættu­mat sigl­inga í Seyð­is­firðiFyr­ir­tækið Fiskeldi Aust­fjarða, sem Jens Garðar Helgason stýrir, þarf að gera áhættu­mat sigl­inga fyrir Seyð­is­fjörð en skipa­um­ferð um fjörð­inn er mikil.

Mynd: Laxar

Byrjað að gera áhættumöt siglinga í fyrra

Fannar Gíslason, for­stöðu­maður hafn­ar­deildar Vega­gerð­ar­innar, segir að ekki sé veitt leyfi fyrir sjó­kvíum í dag nema að búið sé að vinna áhættu­mat sigl­inga. „Á sínum tíma voru settar niður sjó­kvíar, bæði á Vest­fjörðum og Aust­fjörðum, áður en þessar reglur voru settar. Þetta hefur verið svo­lítið þannig í gegnum tíð­ina að almennt séð hefur stjórn­sýslan ekki mikið vera að pæla í sjónum fyrr en núna. Ég myndi samt segja að flestar sjó­kví­arnar séu á nokkuð skyn­sam­legum stöðum þar sem eng­inn hefur kvartað. Árið 2022 var ákveðið að gera þurfi áhættu­mat sigl­inga fyrir hverja leyf­is­um­sókn. Það var byrjað að gera þetta fyrst í fyrra,“ segir Fannar.

Hann segir að þó að meiri­hluti sjó­kvía sé á skyn­sam­legum stöðum þá yrðu ein­hverjar stað­setn­ingar ekki sam­þykktar í dag. „Sums staðar, í þröngum fjörðum myndum við banna það. En við erum bara nýbyrjuð að pæla í þessu.“

Matvælastofnun biður Samgöngustofu um svör

Í jan­úar fyrra sendi Mat­væla­stofnun til dæmis bréf til Sam­göngu­stofu þar sem óskað var eftir svörum um hvað stofn­unin eigi að gera í til­fellum þar sem hvítur ljós­geiri frá vitum er inni á eld­is­svæðum lax­eldis. Í bréf­inu sagði:  „Til að Mat­væla­stofnun geti gefið út ný og eftir atvikum breytt rekstr­ar­leyfi fyrir fisk­eldi á grund­velli laga nr. 71/2008, þegar hvítur ljós­geiri vita kemur inn á eld­is­svæði, þá er nauð­syn á að fyrir liggi svör við eft­ir­far­andi spurn­ingum.“

Sá sem skrif­aði bréfið er Karl Steinar Ósk­ars­son, deild­ar­stjóri fisk­eldis hjá Mat­væla­stofnun. Hann segir að bréfið hafi verið skrifað vegna þess að ekki hafi verið vitað hvernig ætti að taka á sigl­inga­ör­yggi með til­liti til ljóss frá vitum. „Það hefur ekki verið tekið til­lit til ljóss­ins frá vit­unum vegna þess að það eru svæði inni á þessum geislum sem eru sögð nýt­an­leg til fisk­eldis. En það er alveg klárt mál að það má ekki vera bún­aður innan hvítra ljós­geira frá vitum.“ Þetta kerfi með áhættu­möt sigl­inga hefur því verið og er í mótun hér á landi. 

Ein af spurn­ing­unum sem spurt var sner­ist um það hvort þegar útgefin leyfi til að stunda lax­eldi í íslenskum fjörðum væru háð áhættu­mati sigl­inga. „Eru þegar útgefin rekstrar- og starfs­leyfi óháð áhættu­mati.“

Þá spurði Mat­væla­stofnun einnig að því hvaða áhrif áhættu­mat sigl­inga myndi hafa á end­ur­nýj­anir rekstrar- og starfs­leyfa. „Jafn­framt hvernig fer með end­ur­nýjun gild­andi starfs- og rekstr­ar­leyfa, en vænt­an­lega munu allar breyt­ingar á leyfum falla hér undir við fram­an­greindar aðstæður, þ.e. að þær þurfa að fara í áhættu­mat.“

Alltaf áhættumat siglingaöryggis

Breyt­ingin sem hefur orðið snýst um það að nú á alltaf að gera svo­kallað áhættu­mat sigl­inga­ör­yggis áður en heim­ilað er að stunda sjó­kvía­eldi í til­teknum fjörðum. Um þetta segir Karl Steinar Ósk­ars­sonar hjá MAST: „Við gefum ekki út leyfi til sjó­kvía­eldis lengur nema að það liggi fyrir áhættu­mat sigl­inga­ör­yggis. Nú bíðum við bara eftir því.  Hvítir ljós­geirar frá vitum þýðir bara: Örugg sigl­ing framundan. Ef þú ert að sigla í hvítum ljós­geira þá er örugg sigl­ing, engin hindrun. Það er alveg klárt mál að það mega ekki vera sjó­kvíar eða bún­aður innan hvíts ljós­geira.“

Fyr­ir­komu­lagið við þessi áhættu­möt er þannig að lax­eld­is­fyr­ir­tækin sem eru að sækja um leyfin eiga sjálf að kosta vinn­una við áhættu­mötin og leggja þau svo fyrir Vega­gerð­ina og Sam­göngu­stofu. „Nú er þetta bara hamrað í stein og verður að liggja fyrir áður en leyfi er gefið út,“ segir Karl Steinar.

Hann segir að þegar leyfi fisk­eld­is­fyr­ir­tækja fyrir sjó­kvía­eldi sem eru í gildi núna verða end­ur­skoðuð þá þurfi að taka áhættu­mat sigl­inga með í reikn­ing­inn. Þetta þýðir mögu­lega að breyta þurfi stað­setn­ingu núver­andi kvía­stæða eða þá að koma með mót­væg­is­að­gerðir eins og að breyta og minnka ljós­geira frá vitum þannig að kví­arnar séu ekki inni í þeim. 

Bannað að setja sjó­kvíar við Óshlíð­inaÍ áhættu­mati sigl­inga vegna sjó­kvía­eldis við Óshlíð­ina í Ísa­fjarð­ar­djúpi kemur fram að það sé bannað þar vegna ljós­geira frá vitum.

Dæmið um Óshlíðina

Eitt dæmi um það hvernig þessi áhættu­möt sigl­iga­ör­yggis virka í dag má sjá í skýrslu frá Sam­göngu­stofu, Vega­gerð­inni og Land­helg­is­gæsl­unni sem gefin var út í októ­ber 2023.  Þar er lagt bann við því að sjó­kvíar verði í sjónum við Óshlíð­ina, svæðið á milli Ísa­fjarðar og Bol­ung­ar­vík sem frægt hefur verið fyrir að vera mikil slysa­gildra vegna grjót­hruns úr hlíð­inni. 

Í áhættu­mat­inu segir um þetta:  „Fisk­eld­is­svæðið Óshlíð er að öllu leyti innan hvítra geira frá Óshóla­vita, Arn­ar­nes­vita og Æðeyj­ar­vita. Hvítt ljós geira­vita er alþjóð­legt merki sem gefur þau skila­boð að sjó­leiðin sé örugg og vísar skipum á sigl­inga­leið sem sé án hind­r­ana. Því er ekki ásætt­an­legt að setja hindr­anir fyrir sigl­ingar innan hvíts geira.“

Nú stendur fyrir dyrum að lax­eld­is­fyr­ir­tækið Fiskeldi Aust­fjarða vill hefja lax­eldi í sjó­kvíum í Seyð­is­firði á Aust­fjörðum og þarf fyr­ir­tækið að láta gera áhættu­mat sigl­inga þar með þeim hætti sem lýst er hér.  Í gögnum frá Sam­göngu­stofu og Vega­gerð­inni kemur fram að eitt eld­is­svæði af þremur sem fyr­ir­hugað er að Fiskeldi Aust­fjarða verði með í Seyð­is­firði sé innan hvíts ljós­geira. Í gögn­unum segir: „SN1 [sjó­kvía­stæði] nær inn í hvítan ljós­geira frá Brim­nes­vita.“ 

Ef lax­eld­iskvíar verða settar niður í Seyð­is­firði þarf því nú að taka til­lit til þessa. Þetta hefði ekki þurft að gera fyrir ein­ungis nokkrum árum síðan.