Fréttir Súðavíkurflóðið

Alþingi skipar rannsóknarnefnd um Súðavíkurflóðið

Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur samþykkt beiðni aðstandenda þrettán þeirra sem fórust í snjóflóðinu í Súðavík í janúar árið 1995 um að fram fari opinber rannsókn á aðdraganda og eftirmálum flóðsins. Málið fer til þingforseta og svo þingsins í heild. Alls létust fjórtán þegar snjóflóð féll á byggðina í Súðavík snemma morguns 16. janúar, þar af átta börn.

19. janúar 2024 · 10:22

Birtist fyrir 3 árum.

Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd alþingis afhenti í morgun forseta alþingis beiðni um formlega skipun rannsóknarnefndar um aðdraganda og viðbragð yfirvalda vegna Súðavíkursnjóflóðsins í ársbyrjun 1995. Nefndin samþykkti samhljóða beiðni um skipan nefndarinnar í gær, eftir nokkurra mánaða skoðun á málinu, þar sem fjöldi fólks var kallaður fyrir nefndina.

Þórunn Sveinbjarnardóttir, formaður Stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, staðfesti þetta í samtali við Heimildina í morgun. Rannsóknarnefndin er skipuð á grundvelli laga um rannsóknarnefndir alþingis, sem sett voru 2011, „til þess að rannsaka málsatvik í mikilvægu máli sem varðar almenning“. Samkvæmt þeim þarf svo forseti að veita umsögn og þaðan fer síðan málið til formlegrar afgreiðslu.

„Mér finnst þetta marka ákveðin tímamót,“ sagði Þórunn um niðurstöðu nefndarinnar í morgun. „Hér erum við að tala um atburð sem gerðist fyrir tæplega þremur áratugum, en aðstandendur og ættingjar hafa árangurslaust reynt að fá málið rannsakað og reynt í því skyni að fá svör og skýringar. Við höfum haft þessi lög um rannsóknarnefndir frá árinu 2011 og þau gefa tækifæri til að rýna þetta allt saman og veita fólki sem upplifði þennan atburð tækifæri að ræða hann.“

Þórunn segir gleðilegt og mikilvægt að nást hafi samhljómur í nefndinni um þessa niðurstöðu, þvert á flokkslínur. Það hafi gerst eftir rækilega yfirlegu og fundi með fjölda gesta, bæði eftirlifendum, fulltrúum almannavarna og viðbragðsaðila sem komu að málinu.

„Við fengum gesti og ræddum allar hliðar málsins, sem er nauðsynlegt og ekki síður það að náist samstaða um það að fara þessa leið, þvert á allar flokkslínur. Það er mjög mikilvægt að það gerist. Þannig að ég er mjög ánægð með að þessi áfangi hafi náðst, þó það hafi tekið allan þennan tíma,“ segir Þórunn Sveinbjarnardóttir, formaður Stjórnskipunar og eftirlitsnefndar í samtali við Heimildina.

29 ár og þrír dagar

Síðastliðin þriðjudag, 16 janúar, voru 29 ár frá því flóð féll á byggð nyrst í Súðavíkarþorpi. Klukkan var þá rétt rúmlega sex að morgni og hreif með sér stóran hluta byggðarinnar og fjölda húsa. Alls létust 14 manns í flóðinu, þar af voru 8 börn.

Ættingjar þeirra sem létust fóru fljótlega eftir atburðinn fram á að óháð opinber rannsókn yrði gerð á því hvernig yfirvöld hefðu brugðist yfirvofandi hættu, misserin og dagana fyrir flóðið. Þeim beiðnum fólksins var ítrekað hafnað, af ráðherrum, ríkissaksóknara og Umboðsmanni alþingis næstu tíu árin eftir flóð. Rökstuðningurinn var jafnan sá að rannsókn hefði þegar farið fram af hálfu Almannavarna Ríkisins, sem hefði komist að því að ekki hefði verið hægt að forða manntjóni í flóðunum. Sú rannsókn var kynnt ári eftir flóðin og var harðlega gagnrýnd fyrir innra ósamræmi og þá staðreynd að sömu aðilar og borið hefðu ábyrgð, væru þar að rýna eigin verk.

Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur haft málið til umfjöllunar síðan að Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra sendi Þórunni, formanni þingnefndarinnar, bréf 8. júní síðastliðin þar sem hún sagðist telja að rannsóknarnefnd sem þessi væri til þess fallin að skapa traust um niðurstöður rannsóknar á aðdraganda og eftirmálum snjóflóðanna. Það gerði Katrín eftir að aðstandendur og eftirlifendur þrettán þeirra sem fórust í snjóflóðunum í Súðavík óskuðu eftir að opinber rannsókn færi fram á aðdraganda og eftirmálum flóðanna. Erindi þeirra var sent í kjölfar ítarlegrar umfjöllunar Heimildarinnar um snjóflóðin sem birtist í 5. apríl á síðasta ári.

Nefndin tók í kjölfarið málið til skoðunar og meðferðar og það var loks í október síðastliðnum sem þrír aðstandendur, þau Hafsteinn Númason, Maya Hrafnhildardóttir og Sigríður Rannveig Jónsdóttir, fengu að koma fyrir nefndina og fá áheyrn. „Þetta hafa verið 28 ár í bið, bráðum 29 ár,“ sagði Hafsteinn við það tilefni. „Loksins hlustað á okkur.“

Hafsteinn, og Berglind Kristjánsdóttir, þáverandi eiginkona hans, áttu þrjú af þeim átta börnum sem létust í flóðinu. Sigríður Rannveig missti eitt barn. Maya missti foreldra sína. Þegar þau komu fyrir nefndina voru akkúrat liðnir tíu þúsund og fimm hundruð dagar frá atburðinum. Á þeim tíma höfðu stjórnvöld ítrekað neitað að rannsaka flóðið. Nú 29 árum og tveimur dögum frá atburðinum hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd samþykkt einróma að slík rannsókn skuli loks fara fram.

Í rannsókn Heimildarinnar sem birt var í apríl voru fjölmörg atriði tínd til sem gáfu skýrar vísbendingar um að yfirvöld hefðu sýnt af sér vanrækslu í aðdraganda flóðsins í Súðavík. Í umfjölluninni kom meðal annars fram að hættumat á svæðinu gerði ráð fyrir snjóflóðavarnargörðum sem aldrei risu, auk þess sem að mistök hafi verið gerð þegar hættumatskort var teiknað, sem tók mið af gömlum loftmyndum sem sýndu ekki alla byggðina í bænum.

Það var svo greint frá því í fyrsta sinn í umfjölluninni um mistök við gerð snjóðflóðahættumatsins hafi orðið til þess að almannavarnayfirvöld hafi ranglega haldið að ekkert húsanna sem fór undir flóðið hafi verið á hættusvæði. Þvert á móti voru þrjú íbúðarhús og leikskóli inni á hættusvæðinu og fóru öll undir flóðið. Gömul loftmynd sem notuð var sem grunnur að kortinu gerði það að verkum að inn á kortið vantaði þessi hús, þar sem þau voru byggð eftir að loftmyndin var tekin.

Þetta er í fimmta sinn sem Alþingi skipar rannsóknarnefnd en í fyrsta skipti sem nefnd er falið að rannsaka mál sem ekki tengist falli bankanna eða aðdraganda þess með einhverjum hætti.

Fjölmargt til að rannsaka

Fjölmörg atriði benda til þess að að yfirvöld hafi sýnt af sér vanrækslu í aðdraganda flóðsins í Súðavík. Hér eru samandregin helstu atriðin sem fram komu í rannsókn Heimildarinnar.

Snjóflóðavarnirnar sem aldrei risu

Árið 1984 var strax farið að huga að ofanflóðavörnum undir Súðavíkurfjalli, til að verja þá byggð sem fór undir flóð rúmum áratug síðar. Sérfræðingar hönnuðu grunngerð að þeim og teikningar og ítrekað var rætt um þörf á þeim næstu árin. Hættumat sem unnið var sex árum fyrir flóð gerði ráð fyrir byggingu þeirra og ítrekað var vísað til þeirra sem forgangsverkefnis í fundargerðum almannavarnaryfirvalda næstu árin, án þess þó að þær yrðu reistar.

Viðvaranir gegn byggingu húsa hunsaðar

Árið 1984 lögðust verkfræðingar sem unnu matsgerð fyrir Súðavíkurhrepp gegn því að byggt yrði meira en þá hafði verið á svæðinu. Mati þeirra var mótmælt og nokkrum mánuðum seinna var úthlutað nýjum lóðum, meðal annars til hjónanna Sveins Salómonssonar og Hrafnhildar Þorsteinsdóttur. Þau reistu hús við Nesveg 7 sem fór undir flóðið, þar sem þau létust.

Hættumatslína dregin ofan þekkts snjóflóðs

Snjóflóð sem féll árið 1983, í sama farvegi og flóðið 1995, náði niður fyrir efstu húsin yst við Túngötu samkvæmt frásögnum sjónarvotta, íbúa og fjölmiðla. Meðal annars húsið Túngötu 4, þar sem flóðið náði upp á miðja veggi og velti bíl við húsið. Engu að síður var hættulína snjóflóðahættumats dregin fyrir ofan sömu hús. Í flóðinu 1995 lést eins árs gömul stúlka, Hrafnhildur Þorsteinsdóttir, íbúi í Túngötu 4.

Upplýsingum um snjóflóðahættu haldið frá íbúum

Sérfræðingar höfðu metið ofanflóðahættu, mælt með byggingu varnargarða og lagst gegn frekari byggingum vegna snjóflóðahættu á umræddu svæði í Súðavík. Engu að síður gáfu yfirvöld út hættumat fyrir Súðavík, þar sem fullyrt var að utan skilgreinds hættusvæðis, væri hættulaust svæði. Á korti almannavarna leit þannig út fyrir að öll húsin sem fóru undir flóðið, þar sem mannslíf töpuðust, væru á hættulausu svæði. Í fundargerð Almannavarna eftir flóðin var viðurkennt að í raun hafi hin yfirlýstu hættulausu svæði verið óvissusvæði. Um það voru íbúar aldrei upplýstir. Þá vantaði inn nokkur hús inn á hættusvæðið og voru íbúar þeirra húsa ekki meðvitaðir um að þeir byggju á skilgreindu hættusvæði.

Yfirvöld vissu af hættu nóttina fyrir flóðið

Framburður snjóflóðaeftirlitsmanns í Súðavík og sérfræðings á ofanflóðavakt Veðurstofu Íslands, kvöldið og nóttina fyrir flóðið, sýnir að hætta á snjóflóði á svæðinu sem stuttu seinna fór undir flóð, var til staðar. Þeir bera báðir að hafa rætt þá hættu við formann almannavarnanefndar og krafist þess að nefndin yrði kölluð saman, en formaðurinn neitar að hafa heyrt af þeirri hættu. Hús á þessu svæði voru aldrei rýmd þrátt fyrir þetta.

Reglur um upplýsingaskipti og viðvaranir brotnar

Vitneskju um yfirvofandi hættu kvöldið og nóttina fyrir flóðið var aldrei miðlað til íbúa, né heldur gripið til aðgerða; hvort sem var rýmingar eða þess að vara íbúa við. Reglur um það voru því brotnar. Að sama skapi er ljóst að mistök við gerð hættumatsins hafi orðið til þess að almannavarnayfirvöld hafi ranglega haldið að ekkert húsanna sem fór undir flóðið hafi verið á hættusvæði. Þvert á móti voru þrjú íbúðarhús og leikskóli inni á hættusvæðinu og fóru öll undir flóðið. Gömul loftmynd sem notuð var sem grunnur að kortinu gerði það að verkum að inn á kortið vantaði þessi hús, þar sem þau voru byggð eftir að loftmyndin var tekin.

Ríkið braut gegn þeirri skyldu sinni að verja líf borgaranna

Með vísan til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli gegn rússneska ríkinu, þykir lögmönnum aðstandenda einsýnt að íslenska ríkið hafi með sama hætti brotið gegn þeirri skyldu sinni að vernda líf borgaranna; bæði með því að verja þá ekki þekktri hættu eða vara við þegar ljóst var að hættan var yfirvofandi.

Kjósa

Hvernig finnst þér þessi grein? Skráðu þig inn til að kjósa.

Deila

Athugasemdir

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Heimildin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.

Tengdar greinar