Para­dís­armissir Johns Milton (1608-1674) er eitt þekktasta sögu­ljóð heims­bók­mennt­anna og lík­lega hafa flestir heyrt þess getið en senni­lega fáir lesið nema sér­fræð­ingar og sér­legir áhuga­menn um slíkar bók­menntir. Verkið kom fyrst út árið 1667 í tíu bókum en í end­an­legri útgáfu á dán­ar­ári Miltons, 1674, og var því deilt niður í tólf bækur. Íslend­ingar eign­uð­ust fyrstu þýð­ingu á ljóð­inu árið 1828 en þá kom út á bók þýð­ing Jóns Þor­láks­sonar frá Bægisá en hann sneri sögu­ljóði Miltons yfir á íslenska brag­ar­hátt­inn forn­yrð­is­lag, af mik­illi list. Þýðing Jóns frá Bægisá er að sjálf­sögðu löngu ófá­an­leg en má þó nálg­ast í raf­rænu formi á vef Lands­bóka­safns, baekur.is, fyrir þá sem kynna vilja sér þessa eldri þýð­ingu.

Þótt um þýð­ingu Jóns frá Bægisá sé fátt nema gott að segja er ljóst að hún er ekki besti kost­ur­inn fyrir les­endur 21. aldar og því er það mikið fagn­að­ar­efni að út sé komin glæný þýð­ing Jóns Erlends­sonar. Það er aðdá­un­ar­vert þegar menn ráð­ast í þýð­ingu á slíku stór­virki af áhuga, elju og færni, eins og hér er raunin. Jón sagði frá því í við­tali í Kiljunni að hann hefði þýtt hinar þrettán þús­und ljóð­línur Miltons á sjö ára tíma­bili og ljóst að nostrað hefur verið við text­ann. Jón þýðir ljóðið í sama brag­ar­hætti og frum­text­inn; stak­hendu (e. blank verse) sem vísar til ljóð­línu sem stendur stök, er óháð rími og er sett saman úr fimm hníg­andi tví­liðum. Hann heldur þessu formi en bætir við íslenskri stuðla­setn­ingu sem, eins og flestir vita, eykur áhrifa­mátt hrynj­and­innar í hverju kvæði.

En á þetta sautj­ándu aldar sögu­ljóð erindi við nútím­ann, gæti ein­hver spurt, og líkt og Egill Helgason spurði í Kiljunni: „Er hægt að lesa þetta sér til ánægju?“ Ég svara þessum spurn­ingum tví­mæla­laust ját­andi og bendi á að efni­við­ur­inn er sóttur í stór­brotnar bibl­íu­legar goð­sögur og ber keim af fantasíu og furðum, eins og Ástráður Eysteins­son bendir á í inn­gangi sínum að bók­inni og ég geri að yfir­skrift þess­arar umsagnar: „Para­dís­armissir er fantasía, furðu­saga í tíma og rúmi“ (bls. 31). Ungt fólk er áhuga­samt um slíkt efni og ekki spillir fyrir að í ljóð­inu er mikið um stór­brotin átök, óhlýðni og upp­reisnir, bar­daga og styrj­aldir, ástir og syndir … svo fátt eitt sé talið.

Eins og tit­ill­inn vísar til fjallar Para­dís­armissir um brott­rekstur Adams og Evu úr Edengarði: „Þar á einum stað var nautn og notum / nátt­úr­unnar allrar fyrir komið“ og falls þeirra þegar þau átu af ávexti Skiln­ings­trés­ins:

„Her­leg­ast og hæst bar Lífs­ins­tréð

hlaðið gullnum blóma eilífum,

í næsta beði bani manns­ins óx,

björkin hættu­lega, Skiln­ing­tréð.

Dýru verði vit­neskjan um gott

var þar keypt við þekk­ing­una‘ á illu.“ (bls. 165)

En fall Adams og Evu er ekki eina fallið sem sögu­ljóðið fjallar um; það hefst á falli eng­ils­ins Lúsífers sem missir sig í afbrýði­semi þegar Guð skapar son sinn Messías og gerir hann að hæst­ráð­anda í Himna­ríki ásamt sér sjálfum. Lúsífer, sem var meðal hæst settu engla, finnst hann afsettur og efnir til upp­reisnar í Himna­ríki og fær með sér í lið um þriðj­ung engla­sk­ar­ans sem berj­ast við lið Guðs þar til hann kallar á son sinn Messías sem steypir Lúsífer og öllum hans engla­her fram af brún Himna­ríkis. Þaðan falla þeir í níu dægur lóð­beint niður í hið nýskap­aða Víti. Lúsífer sem upp­lifir sinn eigin Para­dís­armissi og breyt­ist í Satan, ályktar síðar: „Orrustan er töpuð, ekki stríðið, / ósigr­aður vilj­inn, kjark­ur­inn / og hat­rammasti hefnd­ar­ráða­þorst­inn / og hugur til að berj­ast enda­laust“ (bls. 50). Hefndin sem Satan ráð­gerir felst í að spilla því nýja mann­kyni sem Guð hefur skapað og sett niður í Edens­garð; koma synd­inni í heim­inn og vinna þannig á móti sköp­un­ar­verki Guðs.

Margir hafa bent á að per­sóna Lúsífers/Satans í Para­dís­armissi Miltons sé í raun sú sem er mest „heill­andi“. Hann er í raun marg­þættur og flók­inn per­sónu­leiki, á oft í sál­ar­stríði og iðr­ast, þótt illskan hafi ætíð yfir­hönd­ina. Í fjórðu bók, þar sem hann er á leið til Edens­garðs í þeim erinda­gjörðum að tál­draga þau Adam og Evu, er lýst efa­semdum hans um eigin gjörðir, ótta hans, öfund og örvænt­ingu. 

Í upp­hafi hverrar bókar eru efn­is­at­riðum ljóð­lín­anna sem bókin sam­anstendur af lýst í lausu máli og er það góð hjálp fyrir les­anda að byrja á þeim inn­gangi áður en ljóð­text­inn er les­inn. Þýðing Jóns Erlends­sonar er þó á svo þjálu og góðu máli að það er litlum erf­ið­leikum bundið að skilja fram­vindu atburða.

Eins og áður segir skrifar Ástráður Eysteins­son langan og vand­aðan inn­gang að verk­inu sem hefur yfir­skrift­ina: „Himna­ríki, jörð og aðrir staðir“ þar sem hann segir frá skáld­inu, gerir góða grein fyrir  til­urð ljóðs­ins, brag­ar­hætti þess, hug­mynda­heimi og upp­bygg­ingu verks­ins og setur í bók­mennta­legt sam­hengi. Það er mik­ill fengur að inn­gangi Ástráðs og víst að hann greiðir leið hins almenna les­anda að þessu 17. aldar sögu­ljóði. 

Para­dís­armissir í þýð­ingu Jóns Erlends­sonar er afreks­verk sem hann á mikið lof skilið fyrir að hafa unnið, þótt hér gef­ist ekki færi á sam­an­burði við frum­text­ann er ljóst að þýð­ing­ar­text­inn er hreint afbragð; hann er tær og skilj­an­legur og rennur vel áfram og á því að mínu mati skilið allar þær stjörnur sem í boði eru. Auk þess er bókin fal­legur gripur, text­ann fleyga frá­bærar kop­arstungur franska lista­manns­ins Gustave Dore (1832-1883) sem gaman er að rýna í með­fram lestr­inum. Hér gefst bók­mennta­á­huga­mönnum prýðis tæki­færi til að kynna sér þetta lyk­il­verk enskra bók­mennta og ég skora á þá yngri í þeim hópi að prófa líka; þetta er verk sem gæti verið (og hefur verið) inn­blástur að nýjum sköp­un­ar­verkum í alls kyns list­greinum: ljóðum, mynd­verkum, sögum, kvik­myndum, þátta­röðum …