Okkur er tamt að hugsa um jafn­rétti sem línu­lega þróun. Að með tím­ans rás munum við óhjá­kvæmi­lega stefna í rétta átt. Með smá þol­in­mæði muni þetta allt saman koma. Ég þarf varla að telja upp allt það sem hefur áunn­ist frá 1975 þegar konur fóru síð­ast í heils dags kvenna­frí/verk­fall. Það er nú talið sjálf­sagt að konur, og mæður, mennti sig og vinni utan heim­ilis. Við höfum gott aðgengi að getn­að­ar­vörnum og þung­un­ar­rofi. Við tölum um ofbeldi (með mis­góðum árangri reyndar) en þegjum það ekki í hel. Fatlaðar konur eiga mögu­leika á per­sónu­legri not­enda­stýrðri aðstoð og opin­ber­lega eru fleiri en ein eða tvær hinsegin konur á land­inu. Það þarf varla að telja upp það sem vantar upp á heldur. Við þurfum launa­jafn­rétti, einkum hvað varðar ólíkt virði „kvenna- og karla­starfa“. Við þurfum full mann­rétt­indi fyrir fatl­aðar konur og við þurfum þess sár­lega að ríkið hætti að beita konur á flótta kerf­is­bundnu ofbeldi. Við þurfum öryggi fyrir trans konur og trans stelpur þessa lands.

En jafn­rétti er ekki alltaf línu­leg þróun. Stundum fer okkur aftur, eða fram­þró­unin er í það minnsta ekki alltaf alveg aug­ljós. Síð­ast­liðið ár höfum við Annadís Greta Rúd­ólfs­dóttir, sam­starfs­kona mín, legið yfir við­tölum við mæður sem birt­ust í fjöl­miðlum ann­ars vegar á tímum hins fyrsta kvenna­verk­falls árið 1975 og svo hins vegar í nútím­anum. Margt for­vitni­legt hefur þar komið í ljós. Fyrir fimm­tíu árum börð­ust konur fyrir því að geta verið mæður en einnig ein­stak­lingar sem eiga sér vonir og drauma handan móð­ur­hlut­verks­ins. Í fjöl­miðla­við­töl­unum mót­mæltu þær því leynt og ljóst að vera bundnar innan heim­il­is­ins án mögu­leika á því að þroskast sem mann­eskjur í námi og starfi. Þær ræddu því móð­ur­hlut­verkið sem eitt­hvað sem gæti hindrað þær í að lifa sínu besta lífi. Þannig segir ein móðir frá því að áður en hún fór að vinna utan heim­il­is­ins hafi henni leiðst heima hjá sér og bara beðið eftir að börnin kæmu úr skól­anum og eig­in­mað­ur­inn úr vinn­unni til að heyra allt um þeirra dag. Hún átti sér ekki sjálf­stætt líf heldur gleypti hús­móð­ur­hlut­verkið hana. Í við­töl­unum sem birt­ust á 8. ára­tugnum má einnig sjá að mæð­urnar vilja vera góðar jafn­rétt­is­fyr­ir­myndir fyrir börnin sín. Þær ala börnin upp með jafn­rétt­is­hug­sjón, drengjum er til að mynda kennt að sinna heim­il­is­störfum. Mæðrunum finnst jákvætt að barnið þurfi að læra að hugsa um sínar eigin þarfir ef þær eru ekki heima um miðjan dag þegar þau koma heim úr skól­anum. Það efli sjálf­stæði og sjálfs­bjarg­ar­við­leitni þeirra. Hluti mæðr­anna sem var til við­tals í íslenskum fjöl­miðlum á árunum 1970–1979, ræðir um hug­myndir sam­fé­lags­ins um hlut­verk kvenna eins og þær séu hámennt­aðar í félags­fræði eða kynja­fræði, sem þær þó eru ekki.

Í við­tölum við mæður í nútím­anum kveður við allt annan tón. Þar þykir vissu­lega sjálf­sagt að mæður vinni utan heim­ilis en lítið er fjallað um hvernig gengur að sam­eina vinnu og/eða nám og móð­ur­hlut­verkið. Raunar er öll umræða um kerf­is­lægar hindr­anir eða stöðu kvenna og mæðra í þjóð­fé­lag­inu víðs fjarri. Ekkert er rætt um hvaða sýn sam­fé­lagið hefur á hlut­verk mæðra og hvernig sú sýn getur verið hindrun í átt að fullu jafn­rétti kynj­anna. Ekkert er heldur rætt um kerf­is­lægar hindr­anir sem voru konum á 8. ára­tugnum svo hug­lægar. Ein­stak­lings­hyggjan hefur gegn­sýrt okkur svo að við eigum ekki lengur tæki og tól til að ræða um sam­fé­lags­leg öfl og hver sam­fé­lags­legur skiln­ingur á hlut­verki kvenna er. Í það minnsta gerum við það ekki í opin­berum við­tölum. Konur á 8. ára­tugnum höfðu þó það, þó margt hefðu þær ekki. Í dag sjáum við ekki sam­fé­lagið heldur bara ein­stak­linga sem lifa hver í sínu horni sem ættu allir að kepp­ast við full­komnun og and­legan þroska með ein­stak­lings­bund­inni íhugun. Þessi ein­stak­lings­hyggja hefur gríð­ar­leg áhrif á það hvernig við skiljum upp­eld­is­hlut­verk okkar og hvernig við skiljum hlut­verk kvenna og mæðra.

Móð­ur­hlut­verkið er kynnt sem ein­stak­lings­bundið val – en þó val sem er svo upp­hafið og dásamað að hver sú kona sem ekki velur það fer á mis við per­sónu­legan þroska. Und­ir­liggj­andi skila­boðin eru þau að barn­laus kona geti aldrei orðið besta útgáfan af sjálfri sér. Sú mynd er dregin upp af konum að þær þurfi á börnum og móð­ur­hlut­verk­inu að halda til að rata rétta leið til and­legs þroska í líf­inu. Erum við kannski ekki komnar jafn­langt og við viljum vera láta hvað varðar það að telj­ast full­gildar mann­eskjur á okkar eigin for­sendum?

Ein­stak­lings­hyggjan ýtir undir sam­keppni í stað sam­vinnu og sam­keppni ýtir undir að við kepp­umst við að ná full­komnun. Þetta á meðal ann­ars við um upp­eld­is­hlut­verkið. Börnin sem koma til tals í fjöl­miðla­við­tölum í dag eru upp­hafin, lýs­ingar á þeim eru langar og stór­yrtar. Þeim er lýst sem litlum gúrúum, snill­ingum, og heim­ilið kynnt sem staður þar sem mark­viss vits­muna­leg örvun fer fram þeim til heilla sem ein­stak­lingum. Móð­ur­hlut­verkið er þannig ekki lengur per­sónu­legt sam­band sem byggir á ást og virð­ingu heldur verk­efni sem mæður þurfa að vinna á full­kom­lega réttan hátt til að fá full­kom­lega réttu útkom­una hjá litlu snill­ing­unum. Það er ekki að undra að í fjöl­miðla­við­tölum nútím­ans sé til­vist barn­anna upp­hafin – því við lítum á börnin sem verk­efni, sem við­ur­kenn­ing­ar­skjal fyrir þrot­lausa vinnu fórn­fúsra mæðra. Þessa dýnamík var ekki að finna í fjöl­miðla­við­töl­unum á tímum Rauð­sokk­anna. Jafn­réttis- og sjálf­stæð­is­upp­eldi 8. ára­tug­ar­ins er nú víðs fjarri og sam­keppni ein­stak­ling­anna um full­komið upp­eldi hefur tekið yfir.

Ein afleið­ing af því að við ræðum ekki lengur um kerf­is­lægar hindr­anir kvenna að full­gildri þátt­töku í sam­fé­lag­inu er sú að nú heyr­ast þau sjón­ar­mið að lík­lega sé best að skera niður leik­skóla­vist barna. Að við höfum gengið of langt, leik­skólar séu bein­línis hættu­legir. Engar rann­sóknir styðja þetta. Líklega er það alveg rétt að leik­skólar eru van­fjár­magn­aðir og margt mætti gera til að bæta aðstöðu barna og starfs­fólks. En að við sem sam­fé­lag álítum það ásætt­an­lega lausn á þessum vanda að skerða aðgengi fjöl­skyldna að leik­skóla er mikil aft­ur­för. Að við skulum ekki þess í stað bæta aðbún­að­inn og hanna hér hágæða vel­ferðar- og mennta­kerfi fyrir yngstu börnin er ekk­ert annað en reið­ar­slag fyrir stöðu jafn­réttis og stöðu barna á Íslandi. Staða jafn­réttis er óhjá­kvæmi­lega nátengd stöðu barna, ekki er hægt með neinum vit­rænum hætti að gæta að hags­munum barna en kasta jafn­rétti fyrir róða. Börnin munu jú vaxa úr grasi og lifa og starfa í þjóð­fé­lag­inu sem við sköpum. Börnin lifa inni á heim­ilum og í nánum sam­skiptum við mæður sínar sem þurfa að geta lifað, lifað af, notið góðrar geð­heilsu, þroskað sig utan heim­ilis og notið mennt­unar til jafns á við feður þeirra. Ham­ingjan og tengslin innan fjöl­skyld­unnar velta á því – og þar með veltur ham­ingja og fram­tíð barn­anna einnig á stöðu mæðr­anna. Hags­munir barna eru órjúf­an­lega sam­ofnir hags­munum kvenna.

Jafn­rétti er ekki línu­leg þróun sem þok­ast fram á við á meðan við horfum á klukk­una. Jafn­rétti kostar þrot­lausa bar­áttu en til þess að geta tekið þátt í henni þurfum við að búa yfir sam­fé­lags­lega grein­andi hug­ar­fari. Við þurfum að tala um stöðu kvenna, mæðra og barna í þjóð­fé­lag­inu, oftar, meira og á gagn­rýnni hátt. Við þurfum að berj­ast fyrir mann­helgi jað­ar­settra kvenna og síð­ast en ekki síst muna að það er lygi að hver sé sinnar gæfu smiður. Annars fer okkur aftur.