Umhverfið og almenn­ingur er ekki sett í önd­vegi í nið­ur­stöðum starfs­hópa Auð­lind­ar­innar okkar sem áformað er að nýta við smíði nýrra heild­ar­laga á sviði fisk­veiði­stjórn­unar. Þess í stað eru hags­munir stórra útgerða „heilt yfir“ í fyr­ir­rúmi, segir í ítar­legri umsögn stjórnar Land­verndar um nið­ur­stöð­urnar sem mat­væla­ráðu­neytið hefur lagt fram til kynn­ingar í Sam­ráðs­gátt.

Land­vernd segir „sterkar rétt­læt­ingar“ að finna í til­lög­unum um óbreytt afla­marks­kerfi og að veiði­gjöld séu sann­gjörn óbreytt. Jafn­framt skorti á umfjöllun um skatta­skjól, arð­rán í Namibíu og mútu­mál sem upp hafi komið á síð­ustu árum sem hafa orðið til þess að almenn­ingur er tor­trygg­inn í garð sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja. Þá eru að mati sam­tak­anna aðgerðir og umfjöllun um raun­veru­lega sjálf­bærni og verndun hafs­ins í miklum minni­hluta. Gagnrýnt er að starfs­hóp­arnir ræddu ekki við umhverf­is­vernd­ar­fólk í vinnu sinni „í ljósi þess að stóru áskor­anir mann­kyns á næstu árum og ára­tugum eru á sviði umhverf­is­mála og að vist­spor sjáv­ar­út­vegs­ins er vissu­lega stórt“. Setur Land­vernd að auki stórt spurn­ing­ar­merki við að til­lögur um umhverf­is­mál séu hlut­falls­lega fáar en að fjöl­margar þeirra fjalli hins vegar um mark­aðs­setn­ingu fiskaf­urða.

Land­vernd kallar í umsögn sinni m.a. eftir hærri meng­un­ar­gjöldum á sjáv­ar­út­veg­inn, að botn­vörpu­veiðar verði að mestu bann­aðar innan fisk­veiði­lög­sög­unnar og sjáv­ar­út­veg­ur­inn hætti að hafa eft­ir­lit með sjálfum sér í úrgangs­málum.

Hefur eftirlit með sjálfum sér

Í til­lögum starfs­hópa Auð­lind­ar­innar okkar kemur m.a. fram að ekki sé talin ástæða til átaks stjórn­valda varð­andi úrgang sem fellur til í sjáv­ar­út­vegi þar sem Samtök fyr­ir­tækja í sjáv­ar­út­vegi (SFS) sjái um skrán­ingu og söfnun á úrgangi. Þetta er ekki ásætt­an­legt að mati Land­verndar sem gagn­rýnir þá ráð­stöfun að útveg­ur­inn sjái um eft­ir­lit með sjálfum sér að þessu leyti. Það stuðli ekki að betri umgengni við hafið. „Stór hluti þess úrgangs sem finnst í haf­inu og rekur á strandir kemur frá skipum þannig að mörg sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki virð­ast ekki sýna þá ábyrgð sem er for­senda fyrir því að fela þeim umsjón með þessum málum.“

Land­vernd styður að öll botn­vörpu­veiði verði bönnuð innan 12 mílna land­helgi líkt og lagt er til í nið­ur­stöðum Auð­lind­ar­innar okkar. Slík veið­ar­færi valdi mik­illi eyði­legg­ingu á ein­stöku líf­ríki á hafs­botni sem bindi mikið kolefni og sé auk þess mik­il­væg upp­eld­is­stöð fiski­stofna. Land­vernd vill þó ganga mun lengra og að nú þegar verði sett fram tíma­á­ætlun um að botn­vörpu­veiðar verði bann­aðar með öllu í íslenskri lög­sögu, a.m.k. fyrir veiðar á þeim teg­undum sem hægt er að veiða á annan hátt.

Fyrirtæki þurfa hvata og gjöld

OECD og Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóð­ur­inn hafa gefið út að kolefn­is­gjald verði að hækka til að ná mark­miðum Par­ís­ar­sátt­mál­ans. Í umsögn­inni rifjar Land­vernd upp að hækkun kolefn­is­gjalds, t.d. í Svíþjóð, hafi haft mjög jákvæð áhrif á sam­drátt í losun án þess að hafa nei­kvæð áhrif á efna­hag­inn.

Þá telur stjórn Land­verndar nauð­syn­legt að koma á skýrri áætlun um sam­drátt í losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda frá sjáv­ar­út­vegi – burt­séð frá áformum um orku­skipti. „Reynsla er ólygn­ust um það að fyr­ir­tæki draga ekki sjálf­viljug úr losun“, benda sam­tökin á og að hvatar, gjöld og reglur séu for­sendur þess að árangur náist.

Land­vernd styður að stofn­aður verði sjóður í þessum til­gangi en telur til­lögur um sam­fjár­mögnun ekki nógu lýsandi. „Þótt  slíkur sjóður ætti að vera í umsjón rík­is­ins telur Land­vernd óeðli­legt að ríkið leggi fjár­magn inn í svo stóra og umdeilda atvinnu­grein.“

Sér­stæður samn­ingurSamkvæmt samn­ingi við Úrvinnslu­sjóð sér sjáv­ar­út­veg­ur­inn sjálfur, í gegnum Samtök fyr­ir­tækja í sjáv­ar­út­vegi, um gagna­söfnun og eft­ir­lit með úrgangi, m.a. töp­uðum veið­ar­færum. Þetta segir Land­vernd óásætt­an­legt. Eft­ir­litið verði að vera í höndum ann­arra.

Mynd: Davíð Þór

Fjár­magna ætti sjóð­inn í gegnum meng­un­ar­gjöld á sjáv­ar­út­veg­inn sjálfan „þannig að þeir sem losa mest borgi mest“. Ef gjald­inu yrði dreift aftur til grein­ar­innar í lofts­lagsvænar aðgerðir sé lík­legt að atvinnu­veg­ur­inn sjálfur tæki það í sátt.

Það skýtur að mati Land­verndar skökku við að þrátt fyrir að almenn­ingur telji að veru­leg spill­ing og skortur á heið­ar­leika sé við­var­andi í sjáv­ar­út­vegi sé ekki að finna til­lögur í loka­nið­ur­stöðum starfs­hópa sem taki á slíku. „Til dæmis hefði verið eðli­legt að fjalla um notkun íslenskra sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja á skatta­skjólum og skúffu­fyr­ir­tækjum á erlendri grund sem eru sið­laus, ganga gegn sjálf­bærni­mark­miðum og ýta undir van­traust almenn­ings á fyr­ir­tækj­unum“, segir í umsögn­inni. Þá rýri það loka­nið­ur­stöð­urnar að ekki sé fjallað um meintar mútu­greiðslur, mögu­leg lög­brot og arð­rán íslenskra sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja í öðrum löndum. Í raun séu sið­ferð­is­kröfur til sjáv­ar­út­vegs­ins ekki að finna í loka­nið­ur­stöðum starfs­hópanna.

Tilraunir til að réttlæta óbreytt veiðigjald

„Þær deilur sem staðið hafa um sjáv­ar­út­veg­inn kjarn­ast í því að kvóta­hafar greiði ekki nægj­an­lega til sam­fé­lags­ins heldur hagn­ist sjálfir ævin­týra­lega“, segir stjórn Land­verndar. Veiði­gjöld þurfi að standa undir þjón­ustu sem ríkið veitir grein­inni en einnig að vera sann­gjarnt gjald fyrir nýt­ingu auð­lind­ar­innar.

 Alls 83% aðspurðra í nýlegri könnun Félags­vís­inda­stofn­unar telja að veiði­gjaldið eigi að vera hærra. „Þrátt fyrir þetta eru gerðar til­raunir í loka­nið­ur­stöðu hópanna til að rétt­læta óbreytt veiði­gjald og óbreytt kvóta­kerfi. Þá er því haldið fram að vegna sölu á kvóta hafi auð­lind­arentu þegar verið komið í verð og hún greidd til einka­að­ila og ekki hægt að sækja hana til núver­andi kvóta­hafa.“ Þessi full­yrð­ing veikir að mati Land­verndar mjög trú­verð­ug­leika vinnu við Auð­lind­ina okkar „og benda því miður til þess að stórar útgerðir ráði óeðli­lega miklu um loka­nið­ur­stöður starfs­hópa“.