Katrín segir þá kröfu standa upp á forystu atvinnulífsins að „gæta hófs í arðgreiðslum“

„Fram undan eru kjara­samn­ingar og sú krafa stendur nú upp á for­ystu atvinnu­lífs­ins að sýna ábyrgð og gæta hófs í arð­greiðslum en leita fremur allra leiða til að koma í veg fyrir að hækkun á vöru og þjón­ustu leiti út í verð­lagið. Öllum má ljóst vera að launa­fólk eitt getur ekki borið meg­in­þung­ann af bar­átt­unni við verð­bólg­una, atvinnu­rek­endur verða að axla ábyrgð til jafns.“ Þetta skrifar Katrín Jak­obs­dóttir for­sæt­is­ráð­herra í aðsendri grein sem birt er í Morg­un­blað­inu í dag.

Í grein­inni fer Katrín yfir nýlega birta fimm ára fjár­mála­á­ætlun rík­is­stjórn­ar­innar sem hún leiðir og setur fram það mat sitt að í henni séu send skýr skila­boð um að rík­is­stjórnin ætli sér að ná verð­bólgu, sem nú er 9,8 pró­sent, niður. Með því að hækka skatta, draga úr skattaí­viln­unum, auka aðhald og fresta fram­kvæmdum sé rík­is­stjórnin að gera sitt. Fleira þurfi hins vegar að koma til, sér­stak­lega þar sem kjara­samn­ingar séu framundan. Nýliðin saga kenni okkur að til að ná árangri í bar­átt­unni við verð­bólg­una þá þurfi sam­vinnu allra, launa­fólks, atvinnu­rek­enda og hins opin­bera, að mati Katrínar.

Hún segir að allir eigi mikið undir því að það tak­ist að hemja verð­bólg­una áður en hún grefur um sig og verði  ill­við­ráð­an­leg. „Allar for­sendur eru til staðar til þess að við getum náð árangri, efna­hags­lífið er þrótt­mikið og staða rík­is­sjóðs batnar jafnt og þétt. Við þessar aðstæður verður rík­is­fjár­mála­á­ætlun áfram rædd á þingi nú í vik­unni. Meg­in­á­hersl­urnar eru skýrar: Ríkið mun afla auk­inna tekna, hag­ræða í rekstri og fresta fram­kvæmdum. Þessar aðgerðir slá á verð­bólgu og skapa aðstæður til að lækka vexti. Þannig styðja rík­is­fjár­málin við Seðla­bank­ann í stjórn pen­inga­mála og jafn­framt tryggja aðgerð­irnar for­sendur fyrir félags­legum og efna­hags­legum stöð­ug­leika og áfram­hald­andi upp­bygg­ingu lífs­gæða fyrir almenn­ing í land­inu.“

Verðbólga í hæðum sem hafa ekki sést síðan 2009

Verð­bólga á Íslandi hefur verið yfir 2,5 pró­sent verð­bólgu­mark­miði síðan í maí 2020, yfir fimm pró­sent síðan í lok árs 2021 og milli níu og tíu pró­sent síðan í júlí í fyrra. Síðast fór hún yfir níu pró­sent á árinu 2009, í kjöl­far banka­hruns­ins. Verð­bólgu­horfur til fram­tíðar hafa auk þess farið hríð­versn­andi, en það þýðir að grein­ing­ar­að­ilar búast við því að verð­bólgan verði há í lengri tíma en áður.

Vegna þess­ara aðstæðna hefur Seðla­banki Íslands hækkað stýri­vexti tólf sinnum í röð, úr 0,75 í 7,5 pró­sent, með til­heyr­andi áhrifum á þá sem þurfa að borga vexti af lánum í íslenskum krónum. 

Vegna óvissunnar sem stór­aukin verð­bólga orsak­aði hefur verið samið til skamms tíma í þeim kjara­samn­ingum sem gerðir voru í lok síð­asta árs og á fyrstu mán­uðum árs­ins 2023. Þeir samn­ingar renna út í byrjun árs 2024. Samið var um 6,75 til átta pró­sent launa­hækk­anir, en þó með þaki þannig að slíkar pró­sentu­hækk­anir giltu ekki um hærri laun. Kaup­máttur ráð­stöf­un­ar­tekna hefur nú dreg­ist saman þrjá árs­fjórð­unga í röð sam­hliða því að verð­bólga hefur verið hærri en búist var við. Meiri líkur en minni á að launa­hækk­unin sem samið var um dugi ekki til að við­halda kaup­mætti á samn­ings­tím­anum.

Rekstrarhagnaður fyrirtækja sá mesti á öldinni

Samkvæmt nýlegri sam­an­tekt BHM jókst sam­an­lagður rekstr­ar­hagn­aður fyr­ir­tækja á Íslandi um 60 pró­sent á árunum 2018 til 2022 á sama tíma og verð­lag hækk­aði um 20 pró­sent. Þar kom einnig fram að rekstr­ar­hagn­aður íslenskra fyr­ir­tækja hafi verið sá mesti á öld­inni á árunum 2021, þegar hann var 839 millj­arðar króna, og 2022, þegar hann er áætl­aður að hafa verið 885 millj­arðar króna sam­kvæmt mið­spá BHM. Gangi hæsta mat banda­lags­ins fyrir árið 2022 eftir nemur hagn­að­ar­aukn­ingin tæp­lega 46 pró­sent að raun­virði á tíma­bili lífs­kjara­samn­ings­ins 2018 til 2022. Í umfjöllun um sam­an­tekt­ina á heima­síðu BHM segir: „Vís­bend­ingar eru um að álagn­ing sé á upp­leið en hlut­fall rekstr­ar­hagn­aðar af tekjum fyr­ir­tækja hefur heldur ekki mælst hærri en á árinu 2021, um 17 pró­sent. Áhuga­vert er að hagn­að­ar­hlut­fallið hefur aldrei hækkað eins skarpt á milli ára eins og milli áranna 2020 og 2021.“

Samhliða þess­ari aukn­ingu í hagn­aði fyr­ir­tækja, sem meðal ann­ars má rekja til íviln­andi aðgerða stjórn­valda og Seðla­banka Íslands í kjöl­far kór­ónu­veiru­far­ald­urs­ins, hafa fjár­magnstekjur eig­enda fyr­ir­tækja hækkað gríð­ar­lega. Árið 2021 nam til að mynda hagn­aður þeirra 0,5 pró­senta lands­manna, alls 244 fjöl­skyldna, sem þén­uðu mest í fjár­magnstekjur 36 millj­örðum króna. Hóp­ur­inn þén­aði 4,2 pró­sent af öllum tekjum sem urðu til í land­inu, en það hlut­fall hafði ekki verið hærra síðan 2007. 

Forstjórar með 19föld lágmarkslaun

Heim­ildin greindi frá því í síð­asta mán­uði að með­al­laun allra for­stjóra skráðra félaga á aðal­mark­aði Kaup­hallar Íslands í fyrra hafi verið rúm­lega 6,9 millj­ónir króna á mán­uði. 

Inni í launa­töl­unum eru allir þeir liðir sem félögin sjálf flokka sem launa­greiðslur. Um er að ræða grunn­laun, hlunn­indi, mót­fram­lag í líf­eyr­is­sjóði, kaupauka, sér­staka kaupauka og í einu til­felli sú upp­hæð sem bók­færð var á síð­asta ári sem launa­kostn­aður vegna „keyptra starfs­rétt­inda“. Til við­bótar við þessar greiðslur er hluti for­stjór­anna með kaup­rétti á hlutum í þeim félögum sem þeir stýra. 

Með­al­launin hækk­uðu um rúm­lega eina milljón króna á mán­uði milli ára, en þau voru 5,9 millj­ónir króna hjá sömu félögum árið 2021. Á tveimur árum hafa þau hækkað um þriðj­ung. Lág­marks­laun á Íslandi þorra síð­asta árs voru 368 þús­und krónur á mán­uði. Því eru með­al­launa­greiðslur til for­stjóra skráðra félaga á aðal­mark­aði á mán­uði, eins og félögin sjálf skil­greina hann í upp­gjörum sínum, um 56 pró­sent hærri en árs­laun þess sem var á lág­marks­launum í fyrra. Önnur leið til að líta á sam­an­burð­inn er sú að með­al­laun for­stjór­anna eru næstum 19föld lág­marks­laun á mán­uði.