Þolendur eigi að stýra endurkomu slaufaðra manna

Það er ekki sjálf­sagt að menn sem hefur verið vikið frá eða þeir kosið að víkja sökum þess að þeir hafi brotið gegn konum eigi aft­ur­kvæmt í sömu stöður og þeir viku úr, jafn­vel þó þeir hafi gert yfir­bót og sýnt af sér bætta hegðun. End­ur­koma þess­arar manna þarf að mið­ast við hvað þolendur þeirra vilja.

Þetta er mat þeirra Gyðu Mar­grétar Pét­urs­dóttur, pró­fess­ors í kynja­fræði við Háskóla Íslands, Eyju Mar­grétar Brynjars­dóttur, pró­fess­ors í heim­speki við sama skóla og Ólafar­Töru Harð­ar­dóttur, eins af með­limum aðgerða­hóps­ins Öfga. Þær eru gestir í umræðu­þætti Stund­ar­innar um menn sem vikið hafa vegna ásak­ana um kyn­bundið ofbeldi, verið slaufað. Í 150. tölu­blaði Stund­ar­innar var rakið að á síð­ustu tólf mán­uðum hafi á fjórða tug karl­manna sagt af sér, verið vikið frá störfum, stigið til hliðar, verið hafnað í ábyrgð­ar­stöður og lands­liðs­verk­efni eða verið afbók­aðir úr verk­efnum vegna ásak­ana á hendur þeim um ósæmi­lega hegðun, áreitni, kyn­bundið ofbeldi eða kyn­ferð­is­brot.

Grundvallarbreyting orðin á

Þó eldri dæmi séu til um að mönnum hafi verið slaufað fyrir hegðun af þessu tagi sem hér um ræðir þá má segja að það hafi orðið breyt­ing á í þeim efnum á síð­ustu mán­uðum, í það minnsta eru dæmin um menn sem hefur verið slaufað nú orðin mun fleiri en var áður.

„Breyt­ingin er sú að við sem sam­fé­lag erum komin á það stig að það er orðin skiln­ingur á því að það þurfi að skapa rými fyrir þolendur. [...] Þetta er svo mik­il­vægt. Þess vegna hafa konur verið að segja frá, til að skapa sér þetta rými, til þess að þurfa ekki að hafa ger­endur sífellt í and­lit­inu á sér, þurfa að hlusta á að við sem sam­fé­lag séum að mæra þá og skapa þeim sífellt meiri stöðu og meiri völd,“ segir Gyða aðspurð um þá breyt­ingu.

Ólöf Tara seg­ist telja að #metoo-bylt­ingin hafi haft þau áhrif að konur hafi í krafti fjöld­ans fundið styrk­inn í hverri annarri til að segja frá brotum sem þær hafa orðið fyrir. Þá sé einnig orðin breyt­ing á við­horfi og skiln­ingi sam­fé­lags­ins á því hverjir það séu sem beiti kyn­bundnu ofbeldi. „Við erum að krafsa í afskrímsla­væð­ing­una, þetta eru valda­miklir menn, þetta eru mynd­ar­legir menn, menn sem eru dýrk­aðir og dáðir í sam­fé­lag­inu. Við höfum í svo langan tíma verið á því að ger­endur séu skrímsli í húsa­sundum en nú erum við að krafsa í það að þetta eru menn í alls konar stöðum. Ég held að þessi metoo bylt­ing verði til þess að við sjáum betur hvernig hægt er að mis­beita völdum með þessum hætti.“

Eyja Margrét seg­ist telja að sú við­horfs­breyt­ing nái til sífellt fleiri í sam­fé­lag­inu og sé að að verða meiri­hluta­við­horf, það er að kyn­bundið ofbeldi sé far­aldur sem bregð­ast verði við. „Það hefur verið sér­stak­lega áber­andi kannski síð­asta árið að karlar hafa verið að tjá sig um þessi mál, sýna að þeim standi ekki á sama og taki það til sín að gera eitt­hvað í mál­unum. Auðvitað eru það aldrei allir en ég held að við höfum séð aukn­ingu þar.“ Engu að síður sé sú bar­átta sem á sér stað eftir sem áður leidd af konum og kvenna­hreyf­ingum, um það eru við­mæl­endur allar sam­mála. Hins vegar sé afar mik­il­vægt að víkka umræð­una sem mest út. „Við þurfum alla með okkur, við þurfum öll kyn og fleiri raddir inn í umræð­una, fleiri vinkla. Ofbeldi birt­ist í svo mörgum kimum sam­fé­lags­ins. Ég veit til að mynda að þau sem eru kynsegin upp­lifa sig svo­lítið útundan í þess­ari bar­áttu því orð­ræðan er svo kynjuð,“ segir Ólöf Tara.

Vantraust á réttarkerfinu áhrifaþáttur

Ein skýr­ingin á því hvernig #metoo hreyf­ingin sprakk út og hefur verið við­var­andi síð­ustu ár, sem meðal ann­ars hefur skilað því að mönnum hafi verið slaufað eftir að greint hefur verið frá brotum þeirra, er að mati við­mæl­enda van­trú þolenda á rétt­ar­kerfið, á lög­reglu og rétt­ar­vörslu­kerfið í heild sinni. Þær Gyða, Eyja Margrét og Ólöf Tara segja enda að sagan sýni að sú van­trú sé rétt­mæt. Ólöf Tara segir að margir þeirra þolenda sem Öfgar hafi verið í sam­skiptum við hafi látið reyna á rétt­ar­kerfið en margir hafi hins vegar ekki látið á það reyna, vegna sög­unnar og hvernig það hafi brugð­ist þolendum í gegnum tíð­ina. „Sam­fé­lags­um­ræðan er núna meira styðj­andi við þolendur en þó menn séu núna að stíga til hliðar eigum við enn tölu­vert í land. Þolendur þurfa ennþá meira rými.“

En það dugar ekki bara til að menn víki frá, og komi svo kannski til baka í sömu stöður og þeir áður gengdu að til­teknum tíma liðnum eins og hvít­þvegnir englar. Þeir sem hafa orðið upp­vísir að því að beita kyn­bundnu ofbeldi þurfa með ein­hverjum hætti að gera alvöru yfir­bót. „Númer eitt þurfa þeir strax að láta af þess­ari hegðun og aldrei end­ur­taka hana. Það sem ég myndi helst vilja sjá er að þeir sem hafi brotið af sér fók­usi á hvernig þeir geti orðið betri menn og lært að hegða sér með til­hlýði­legum hætti. Það er það sem raun­veru­leg iðrun og yfir­bót snýst um, ekki hvað þarf að gera til að geta fengið gamla djobbið sitt aftur. [...] Það er ekki sjálf­krafa hægt ganga aftur inn í fyrra hlut­verk eða starf, það getur verið allur gangur á því hvort það sé raun­hæft mark­mið. Það hefur auð­vitað gerst hjá alls konar fólki í gegnum sög­una að fólk hefur tapað ein­hverri for­rétt­inda­stöðu sem það hefur haft út af hneyksl­is­máli, út af ásök­unum, út af ein­hverju. Stundum hafa það verið rétt­mætar ásak­anir, stundum ekki, en fólk hefur tapað mann­orði sínu. Það getur haft miklar afleið­ingar og það er ekki endi­lega hægt að panta það til baka eftir kannski sex mán­uði og ætl­ast til að fá allt til baka, það er ekki þannig sem þetta virkar,“ segir Eyja Margrét.

Þær Gyða, Eyja Margrét og Ólöf Tara segja að þrátt fyrir að menn sem hafi brotið af sér geri yfir­bót, sýni raun­veru­lega að þeir hafi bætt sig og séu orðnir breyttir og betri menn sé end­ur­koma þeirra ekki sjálf­sögð. Þeir eigi ekki endi­lega heimt­ingu á því að koma til baka og setj­ast í ábyrgð­ar­stöður, stýra fyr­ir­tækjum, keppa fyrir Íslands hönd í íþróttum eða marka sér sess í menn­ing­ar­lífi. „Þeir eiga ekk­ert til­kall til að kom­ast aftur í valda­stöður sem gerir þeim auð­veld­ara fyrir að beita ofbeldi og mis­beita valdi sínu. [...] Mér finnst þetta þurfa að mið­ast við hvað þolendur vilja og þetta sam­tal þurfi að vera við þolendur, ef þeir eru til­búnir í það sam­tal,“ segir Ólöf Tara.