Jón Steinar Gunn­laugs­son, hæsta­rétt­ar­lög­maður og fyrr­ver­andi dóm­ari við Hæsta­rétt, telur að besta leiðin til að sporna gegn kyn­ferð­is­brotum sé sú að fólk, ekki síst konur, hætti eða dragi í það minnsta veru­lega úr notkun áfengis og vímu­efna.

„Ráðið er sem sagt að hætta eða draga veru­lega úr notkun áfengis- og  vímu­efna hvort sem er á skemmti­stöðum eða bara heima fyrir. Slíkt er til þess fallið að draga úr hættu á þessum brotum, þó að þau yrðu seint alveg úr sög­unni,“ segir Jón Steinar. Þá úrskurðar hann um þau sem ekki hlíða ráði hans: „Þeir sem ekki geta nýtt sér þetta ráð eru lík­lega háðir vímu­gjöf­unum með þeim hætti að þeir ættu að leita sér hjálpar,“ segir hann í grein í Morg­un­blað­inu í dag.

Jón Steinar segir að því sé því illa tekið þegar bent sé á slíkt. „Í raun er verið að segja að ekki megi benda fólki á að reyna að gæta sín sjálft. Það er samt  vafa­laust besta vörnin gegn svona brotum að gæta sín sjálfur. Þetta jafn­ast t.d. á við að gæta sín í umferð­inni til að forð­ast slys.“

Fræðsluefni í aðra átt

Í fræðslu­efni Stíga­móta um nauðg­anir kemur hins vegar fram að eng­inn annar en nauð­gar­inn sjálfur beri ábyrgð á nauðg­un­inni. „Án til­lits til aðstæðna á kona rétt á því að segja nei hvenær sem er. Það sama gildir ef konan er ekki fær um að segja nei vegna ölv­unar, svefná­stands eða ann­arra aðstæðna. Nauðgun er fyrst og fremst ofbeld­is­verk, kyn­ferð­is­legar athafnir eru sá far­vegur sem ofbeld­is­mað­ur­inn velur ofbeldi sínu.“

Þá kemur fram í grein Þór­hildar Sæmunds­dóttur, kynja­fræð­ings og meist­ara­nema í lög­fræði, og Þor­gerðar J. Ein­ars­dóttur, pró­fess­ors í kynja­fræði frá árinu 2018, þar sem þær skrifa um rann­sókn sína á dómum í naugð­un­ar­málum í Hæsta­rétti, að við­horf sem „lit­ast af nauðg­un­ar­mýtum eru til staðar meðal dóm­ara í Hæsta­rétti.“ Sömu­leiðis segir að við­horf þar sem þolendum sé sýndur skiln­ingur vegna ölv­unar þegar brotið hafi verið á þeim „heyra til und­an­tekn­inga“. 

Tilgreinir ofbeldisbrot og framhjáhöld sem afleiðingar 

Grein Jóns SteinarsMorg­un­blaðið birtir grein fyrr­ver­andi hæsta­rétt­ar­dóm­ara í dag um sjálfs­á­byrgð nauð­gana.

Í grein sinni fjallar Jón Steinar um að umræða um kyn­ferð­is­brot hafi verið tals­verð að und­an­förnu og í því sam­hengi hafi því verið haldið á lofti að brota­menn sleppi við refs­ingar sökum þess að erfitt reyn­ist að sanna á þá sakir. Þó hafi nokkuð verið um að slíkir menn séu engu að síður nafn­greindir á opin­berum vett­vangi. „Veldur þetta þeim stundum vel­ferð­ar­missi, brott­rekstri úr vinnu eða útskúfun frá þátt­töku í íþróttum svo dæmi séu nefnd,“ skrifar Jón Steinar.

Í fram­hald­inu rekur Jón Steinar svo þá skoðun að ein hlið sé þessum málum sem lítið hafi verið rædd og sumir telji að helst megi ekki minn­ast á. „Þar á ég við áfengis- og vímu­efna­notkun lang­flestra sem þurfa að upp­lifa þá dap­ur­legu lífs­reynslu sem hér um ræðir, bæði brota­menn og brota­þola.“

Jón Steinar full­yrðir að áfengi og vímu­efni orsaki kyn­ferð­is­brotin.

„Ég tel að áfengis- og vímu­efna­notkun sé ráð­andi áhrifa­þáttur í lang­flestum þess­ara brota. Afleið­ingar hennar geta auk nauð­gana og ann­arra ofbeld­is­brota verið ótíma­bærar þung­anir, van­ræksla og jafn­vel mis­notkun barna, fóst­ur­eyð­ingar, for­sjár­svipt­ingar, skað­leg and­leg áhrif á börn, fram­hjá­höld,  slys og ótíma­bær and­lát. Þó að eng­inn vafi sé á, að þessi neysla sé stærsti áhrifa­þátt­ur­inn í böl­inu, heyr­ast þær skoð­anir að á þetta megi helst ekki minn­ast. Til dæmis megi ekki vara, oft­ast konur, við vímu­efna­notkun á skemmti­stöðum. Með því sé verið að rétt­læta brot mis­ind­is­manna, sem á þeim brjóta. Þetta er auð­vitað hálf­gerður þvætt­ingur, sem á lík­lega rót sína að rekja til þess að svo margir vilja geta þjónað áfeng­is­nautn sinni í frið.“

Aðeins 13% mála enda með sakfellingu

Bar­áttu­fólk gegn kyn­ferð­is­of­beldi hefur ítrekað og árum saman bent á að ger­endur bera ábyrgð á brotum sínum en brota­þolar ekki. Það að fólk sé undir áhrifum vímu­gjafa hafi ekk­ert með þá ábyrgð að gera.

Meðferð rétt­ar­vörslu­kerf­is­ins á málum er varða kyn­bundið ofbeldi hefur sætt gagn­rýni um langt skeið. Tölur sýna að flestar til­kynn­ingar um kyn­ferð­is­legt ofbeldi til lög­reglu fara ekki fyrir dóm. Aðeins um 17 pró­sent til­kynntra nauðg­un­ar­mála eru tekin fyrir hjá dóm­stólum og þar af end­uðu aðeins 13 pró­sent þeirra með sak­fell­ingu.

Í grein Þór­hildar Sæmunds­dóttur, kynja­fræð­ings og meist­ara­nema í lög­fræði, og Þor­gerðar J. Ein­ars­dóttur, pró­fess­ors í kynja­fræði, „Hún reyndi ekki að kalla á hjálp...“ sem birt­ist í Ritinu árið 2018, eru nið­ur­stöður Hæsta­réttar í nauðg­un­ar­málum greindar. Jón Steinar gengdi emb­ætti dóm­ara við Hæsta­rétt á ára­bil­inu 2004 til 2012.  

Í grein þeirra Þór­hildar og Þor­gerðar kemur fram að 85 dómar Hæsta­réttar í nauðg­un­ar­málum á ára­bil­inu 1992 til 2015 hafi verið greindir við rann­sókn­ina. „Umfjöll­unin sýnir að við­horf sem lit­ast af nauðg­un­ar­mýtum eru til staðar meðal dóm­ara í Hæsta­rétti og innan hér­aðs­dóm­stóla. [...] Þrátt fyrir miklar breyt­ingar á kyn­ferð­is­brotakafl­anum árið 2007 má enn greina við­horf þar sem brotin virð­ast ein­ungis skoðuð út frá sjón­ar­hóli ger­anda. Umfjöll­unin gefur til kynna að „réttur karla sé verð­mæt­ari en réttur kvenna.“

Meðal mála sem vitnað er til þar er dómur frá árinu 2013 þar sem Hæsti­réttur sýkn­aði tvo menn af því að hafa nauðgað konu. Þar er til­greint að meiri­hluti dóm­ara hafi í dómnum sagt um vitn­is­burð stúlkunnar að ekki hafi verið sam­ræmi í vitn­is­burði hennar hjá lög­reglu og fyrir dómi. „Eins og sést að ofan telur Hæsti­réttur það mik­il­vægt hvaða teg­und og magn áfengis stúlkan drakk umrætt kvöld,“ segir í grein þeirra Þór­hildar og Þor­gerðar.

Vísað er til ann­ars máls í grein­inni þar sem brota­þoli var mikið ölvuð þegar brotið átti sér stað. Ölvunin hafi í dómi hér­aðs­dóms, sem Hæsti­réttur stað­festi árið 2008, verið metin kon­unni til hags­bóta við vitn­is­burð hennar og henni sýndur skiln­ingur þegar fram­burður hennar var met­inn. „Slík við­horf heyra til und­an­tekn­inga í þeim dómum sem rann­sak­aðir voru,“ skrifa þær Þór­hildur og Þor­gerður.

Gengið gegn vilja löggjafans við rannsókn kynferðisbrota

Í mars síð­ast­liðnum kærðu níu konur íslenska ríkið til Mann­rétt­inda­dóms­stóls Evrópu fyrir að hafa brotið á rétti þeirra til rétt­látrar máls­með­ferðar. Konurnar áttu það sam­eig­in­legt að vera brota­þolar sem kært höfðu nauðg­anir, heim­ilsof­beldi og kyn­ferð­is­lega áreitni til lög­reglu en mál þeirra voru felld niður af ákæru­vald­inu.

Í kynn­ingu þrettán kvenna- og jafn­rétt­is­sam­taka í mars síð­ast­liðnum vegna kæru kvenn­anna níu kom meðal ann­ars fram að auk ýmissa alvar­legra ann­marka við rann­sókn lög­reglu almennt þegar kæmi að rann­sókn kyn­ferð­is­brota gegn konum þá væri einnig gengið gegn vilja lög­gjafans, Alþingis, þegar kæmi að túlkun lag­anna þegar væru dóm­tekin. Þannig hefði í mörgum málum verið ein­blínt á „hvort að sak­born­ingur hefði mátt gera sér grein fyrir því að brota­þoli hafi ekki veitt sam­þykki, t.d. sökum ölv­unar­á­stands, fermur en á það hvort hann hafi fengið sam­þykki, eins og lögin kveða á um.“

Umrædd kvenna- og jafn­rétt­is­sam­tök, sem eru Aflið, Druslu­gangan, Femínista­fé­lag Háskóla Íslands, Flóra, Kven­fé­laga­sam­band Íslands, Kvenna­at­hvarfið, Kvenna­hreyf­ing ÖBÍ, Kvenna­ráð­gjöfin Kven­rétt­inda­fé­lag Íslands, Rótin, Stígamót, W.O.M.E.N. og UN Women á Íslandi, krefja ríkið um að ráð­ast í ýmsar umbætur í mála­flokknum. Meðal þeirra er „að dóm­urum, sak­sóknurum, og lög­reglu sé veitt fræðsla um vilja lög­gjafans varð­andi þau ákvæði sem snúa að kyn­ferð­is­brotum og ofbeldi í nánum sam­böndum, og þá sér­stak­lega nauðg­un­ar­á­kvæðið sem byggir nú á sam­þykki.“