Vatns­sýni sem Stundin tók á heim­ili leigj­enda á Ásbrú, áður þekkt sem varn­ar­svæði Banda­ríkja­hers á Kefla­vík­ur­flug­velli, sýndi að magn þung­málms­ins nikk­els, sem safn­ast saman í manns­lík­am­anum, greind­ist nífalt yfir heilsu­vernd­ar­mörkum.

Sýna­takan var hluti af rann­sókn Stund­ar­innar á gæðum drykkj­ar­vatns í byggð­inni sem Banda­ríkja­her reisti. Stundin hefur áður greint frá blý­mengun í drykkj­ar­vatni í grunn­skól­anum á svæð­inu. Þrátt fyrir að hún mælist undir heilsu­vernd­ar­mörkum er talið að ekk­ert magn blýs sé öruggt fyrir börn. Það getur haft alvar­leg, óaft­ur­kræf áhrif á heilsu fólks og sér­stak­lega börn. 

Áður óbirt rann­sókn­ar­gögn á blý­mengun á varn­ar­svæð­inu frá árunum 1996 til 1999 sýna að magn blýs í vatn­inu var allt að tvö þús­und sinnum meira en leyfi­legt er þegar verst var. Ástæða þung­mála­meng­un­ar­innar er að við fram­kvæmdir á svæð­inu not­uðu verk­takar blý við lagn­ingu vatns­lagna á svæð­inu. Stundin fram­kvæmdi sýna­tök­una í sam­starfi við Lárus Rúnar Ást­valds­son umhverf­is­verk­fræð­ing, sem vann meðal ann­arra að sýna­tökum Banda­ríkja­hers á svæð­inu undir lok síð­ustu aldar.

Blý var ekki það eina sem kom fram í nið­ur­stöðum sýna­töku Stund­ar­innar og Lárusar, heldur fannst umtals­vert magn af nikk­eli í einu sýn­anna sem Stundin tók.

ÁsbrúÞung­málma­mengun í drykkj­ar­vatn­inu á varn­ar­svæði Banda­ríkja­hers mæld­ist gíf­ur­leg. Enn eimir eftir af henni.

Nikkel finnst í miklu magni

Stundin tók nokkur vatns­sýni á Ásbrú­ar­svæð­inu og sýndu þau að ekki var bara blý­mengun á svæð­inu.

Stundin tók sjö sýni á svæð­inu. Í tveimur sýn­anna var magn þung­málms­ins nikk­els helm­ingur þess sem heim­ilt er sam­kvæmt opin­berum heilsu­vernd­ar­mörkum. Í einu sýn­anna mæld­ist það hins vegar langt yfir mörkum. Leyfi­legt magn nikk­els í drykkj­ar­vatni er 20 ug/L, en nið­ur­stöðu sýna­töku Stund­ar­innar mældi 185,5 ug/L, sem er um nífalt meira en leyfi­legt er. Í því magni getur nikkel haft áhrif á heilsu fólks, þá sér­stak­lega fólk með nikkel ofnæmi. Einnig hafa rann­sóknir, sem voru gerðar á dýrum, sýnt að nikkel hefur skað­leg áhrif á heilsu þeirra. Má þar nefna helst fóst­ur­lát, minni fram­leiðslu sæð­is­fruma og krabba­mein. Samkvæmt ítar­legri rann­sókn mat­væla­stofn­unar Evrópu kemur fram að lík­am­inn geymi frekar nikkel í lík­am­anum sé þunga­málm­ur­inn í vatni frekar en í mat.

Vatnslagnir ástæða mengunarinnar

Ástæðan fyrir þess­ari þung­málma­mengun á Ásbúr­ar­svæð­inu er vatns­lagnir, bæði í jörðu og inn­an­húss, sem her­mála­yf­ir­völd lögðu á þeim tíma þegar her­stöðin var í notkun.

Herinn vissi af meng­un­inni á sínum tíma. Fyrstu sýnin sem sýndu þung­málma­mengun í drykkj­ar­vatni voru tekin 1996, en ekki var brugð­ist við meng­un­inni fyrr en þremur árum seinna, eða 1999. Ekki er vitað hvort her­inn vissi af þung­málma­mengun fyrir þann tíma. Voru því her­menn og fjöl­skyldur þeirra að drekka vatn í langan tíma sem var mengað af þung­málmum. Þá unni margir Íslend­ingar á her­stöð­inni sem einnig drukku vatnið.

Því er rétt að taka fram að nikkel- og blý­meng­unin á Ásbrú teng­ist ekki vatns­bóli eða meg­in­lögnum á svæð­inu.

Leigjendum brugðið við niðurstöðunum

Sýnið sem Stundin tók, sem sýndi gíf­ur­lega hátt magns Nikkels í drykkj­ar­vatni, var tekið í einum af leigu­í­búðum fyr­ir­tæk­is­ins Heim­sta­den. Fyr­ir­tækið hét áður Heima­vellir, en það skipti um nafn nýverið. Félagið rekur á annað þús­und leigu­í­búða á land­inu.

Í sam­tali við Stundina sagði leigj­and­inn að honum var brugðið við nið­ur­stöð­urnar, en á heim­il­inu eru tvö ung börn. Munu þau ræða við lækni á næstu dögum til að sjá hvort þessar nið­ur­stöður hafi ein­hver áhrif á heilsu barna þeirra. 

Segir að það þurfi að taka mun fleiri sýni á svæðinu

Eftir að Banda­ríkja­menn yfir­gáfu her­stöð­ina hafa fá sýni verið tekin til að fá heild­ar­mynd á gæði drykkj­ar­vatns á svæð­inu. Þrátt litla sýna­töku eru vís­bend­ingar um að víða um svæðið séu ennþá lagnir sem menga drykkj­ar­vatn með þung­málmum.

Árið 2009 hóf Lárus Rúnar Ást­valds­son mæl­ingar á blýi í neyslu­vatni. Ástæða þess­ara mæl­inga var masters­rit­gerð hans í umhverfis- og bygg­ing­ar­verk­fræði­deild við Háskóla Íslands. Snerist hún um hvort blý mynd­ist finn­ast í drykkj­ar­vatni Íslend­inga. Reynsla Lárusar í þessum mála­flokki er mikil, en hann vann meðal ann­ars við vatna­mæl­ingar hjá banda­ríska hernum og hlaut þjálfun til þess í Texas í Banda­ríkj­unum. Lárus starf­aði á árunum 1997 til 2005 hjá hernum. Vissi hann því af ástand­inu sem skap­að­ist vegna blý­meng­unar á varn­ar­svæð­inu á sínum tíma og tók sjálfur mörg þeirra sýna sem sýndu hættu­lega mikið magn af blýi á svæð­inu. Lárus vildi vita hvort þessi mengun væri enn til staðar eftir að her­inn fór í aðgerðir til að stemma stigu við blý­meng­un­inni.

Nið­ur­stöð­urnar sýndu að þrátt fyrir að her­inn hefði farið í umtals­verðar aðgerðir á svæð­inu til að ná niður blý­meng­un­inni, var blý enn að mæl­ast í drykkj­ar­vatn­inu. Lárus bendir á að sá litli fjöldi af sýnum sem hefur verið tek­inn eftir að her­inn fór sé ekki nóg. Hann segir að það þurfi að taka mun fleiri sýni á svæð­inu til að kom­ast að því hvar vatns­lagnir, sem inni­halda blý, séu nákvæm­lega stað­settar svo hægt sé að bregð­ast við því og upp­lýsa íbúa svæð­is­ins um ástandið. „Það er aug­ljóst að blý var notað af hernum og að blýið er enn þá til staðar í veitu­kerf­inu. Spurn­ingin er bara hvar. Það er nauð­syn­legt að fleiri sýni séu tekin til að kom­ast að þessu.“

Þetta er í sam­ræmi við skýrslu heil­brigð­is­eft­ir­lits Suð­ur­nesja árið 2008: „Nauð­syn­legt er að fylgj­ast með lögnum og neyslu­vatni á svæð­inu.“