Konur sem kjósa

Aldarsaga

eftir Erlu Huldu Halldórsdóttur, Kristínu Svövu Tómasdóttur, Ragnheiði Kristjánsdóttur og Þorgerði H. Þorvaldsdóttur

Útgefandi Sögufélag 2020

Síðan ég fór að sjá um útvarps­þátt­inn Frjálsar hendur í Rík­is­út­varp­inu fyrir löngu, þá hef ég gjarnan gefið fræði­bókum hvers konar ein­kunn í hug­anum eftir því hvort í bók­unum leyn­ist texti og/eða hug­myndir að mörgum útvarps­þáttum eða ekki. Þetta hugsa ég vita­skuld bara sjálfum mér til skemmt­unar, en ef það væri ein­hver alvara í þessu, þá er óhætt að segja að bókin Konur sem kjósa fengi svo sann­ar­lega hæstu ein­kunn.

Því í þess­ari miklu sam­an­tekt um kvenna­bar­áttu 20. og 21. aldar er að finna haf­sjó af merki­legum frá­sögnum, mann­lýs­ingum, upp­rifj­unum á stórum málum og smáum, auk skarp­legra athug­ana á sam­fé­lags­þróun og félags­bylt­ingum.

Bókin er skrifuð og gefin út til að minn­ast 100 ára afmælis kosn­inga­réttar kvenna árið 1915 og óhætt er að segja að fátt sé til sparað. Bókin er í risa­stóru broti, hún er nálægt 800 síður, og umbrot og útlit vekja strax athygli. Snæfríð Þor­steins mun hafa hannað mest­an­hluta bók­ar­innar, en Hildigunnur Gunn­ars­dóttir er líka skrifuð fyrir umbrot­inu í eft­ir­mála texta­höf­und­anna.

Hönn­uð­irnir ekki minnstan þátt í hve vel heppnuð þessi bók er.

Frábærar myndir

Kannski má segja að þetta sé ein fyrsta stóra fræði­bókin sem ber að útliti keim af vef­síðu­gerð, án þess ég hafi nú hugsað það í þaula, en alt­ént hefur afar vel tek­ist til. Íhalds­seggur sem ég er, þá hafði ég efa­semdir um let­ur­gerð­ina í byrjun og hélt að hinn mikli textamassi á flestum síðum hlyti að renna illi­lega saman i det lange löb en svo fór reyndar alls ekki. Bókin er þvert á móti næstum und­ar­lega læsi­leg!

Hið stóra brot og góður pappír veldur því og að ljós­myndir njóta sín einkar vel, og einnig á því sviði er óhætt að gefa bók­inni hæstu ein­kunn. Karólína Stef­áns­dóttir er mynda­rit­stjóri og þær Katrín L. Ingva­dóttir og Þórunn Helga Benedikz eru nefndar sem sam­starfs­konur hennar, og þær – og vænt­an­lega aðrir sem við sögu mynda­vals komu – eiga skilið stóra rós í hnappa­gatið. Mynd­irnir eru ein­fald­lega frá­bærar lang­flestar og margar veita manni nýja og óvænta sýn á við­fangs­efnin.

Sniðug leið

Ég leyfi mér reyndar hér með að stinga upp á að mynd­irnar verði settar á sér­staka vef­síðu þar sem hægt verði að skoða þær enn stærri en þær birt­ast hér. Að því væri mik­ill fengur.

Og þá er sér­stök ástæða til að nefna að prentun á blaða­úr­klippum hefur lán­ast afar vel og mun betur en stundum er raunin þegar slíkt efni er end­ur­prentað í bókum. Það eykur enn á hve bókin er stíl­hrein og fal­leg.

Textinn er byggður upp þannig að einn kafli er um hvern ára­tug og skipt­ast höf­und­arnir fjórir á um að skrifa þá. Hver kafli hverf­ist að segja má um einar kosn­ingar sem fram fara þann ára­tug­inn en síðan er farið um víðan völl, fjallað um ótal mál sem á döf­inni voru á hverjum ára­tug og snertu kvenna­bar­átt­una, og fjöl­margar ramma­greinar segja frá merk­is­konum á hverjum tíma og aðstæðum þeirra. Þetta er sniðug leið til að ná utan um mikið og flókið efni, og hér bók­staf­lega hrann­ast inn hug­myndir að Frjálsum höndum!

Læsilegur og lipur texti

Ég hef ekki legið nógu grúndígt yfir text­anum til að átta mig hvort ein­hver munur að ráði er á efn­is­tökum höf­und­anna fjög­urra, en allur text­inn er bæði læsi­legur og lipur í bestu merk­ingum þeirra orða. Höfundar hika ekki við að taka skor­in­orða afstöðu þegar svo ber undir. Má sem dæmi nefna að á bls. 392 er skemmd­ar­verk á Hafmeyju Nínu Sæmunds­son kallað í örfáum línum bæði „smán­ar­legt“ og „skammar­legt“ athæfi „ódæð­is­manna“. Þá er látið að því liggja að sam­kyn­hneigð Nínu, sem vissu­lega var illa séð í for­pok­uðu sam­fé­lagi, hafi átt þátt í skemmd­ar­verk­inu (bls. 392).

Á hinn bóg­inn er nær algert áhuga­leysi kvenna­hreyf­ing­ar­innar á átt­unda ára­tugnum á mál­efnum lesbía afsakað með því að það sé „ef til vill ósann­gjarnt að ætl­ast til þess að mál­efni lesbía væru áber­andi innan kvenna­hreyf­ing­ar­innar á tímum þegar les­b­íur voru nán­ast ósýni­legar í íslensku sam­fé­lagi“ (bls. 446).

„Lánaðar fjaðrir“

En þannig er nú það. Það má víða fletta um þessa miklu bók og verða margs vís­ari. Athygl­is­verð­ast er kannski því miður hve skammt á veg komin kvenna­bar­áttan er, þrátt fyrir allt. Árið 1926 deila íslenskar konur inn­byrðis um hvort þekk­ing og menntun séu fyrir konur eins og „lán­aðar fjaðrir, sem fjúka af þeim þegar [...] þær [...] gift­ast og eign­ast heim­ili, þ.e. þegar þær finna sjálfa sig aftur“ (bls. 134). Ýmsar góðar konur reyna að kveða þetta forn­eskju­lega við­horf í kút­inn en það er enn á kreiki mörgum mörgum ára­tugum síðar (sjá t.d. bls. 521 og á mörgum fleiri stöðum).

Ég minn­ist þess sjálfur að hafa hugsað, þegar ég var tán­ingur og ákafur les­andi Þjóð­vilj­ans, þar sem Rauð­sokka­hreyf­ingin fór mik­inn, hvað ég væri hepp­inn að hafa fæðst á tíma þegar loks­ins væri verið að vinda ofan af mis­rétt­inu sem konur hefðu verið beittar svo lengi. Nú væri að rísa Jörð úr ægi iðja­græn, og heim­ur­inn yrði svo miklu betri.

En síðan eru nærri 50 ár og margt mis­réttið enn við lýði. Þessi bók er allt í senn áminn­ing um við hvað hefur verið að glíma, hve margt hefur áunn­ist en líka hve mörgu hefur lítt miðað fram og við sjáum allt í kringum okkur. 

Einstæðir foreldrar

Höfundar segja í for­mála að í bók­inni gef­ist ekki „rúm til að ræða öll þau mál sem brunnu á konum eða þau störf sem þær unnu til sjávar og sveita“. Og auð­vitað er það rétt. Af því mér er málið skylt verð ég þó að við­ur­kenna að ég er ögn hissa á að ekki skuli hafa fund­ist rúm til að minn­ast á Félag ein­stæðra for­eldra. Það barð­ist vissu­lega fyrir bættum hag ein­stæðra for­eldra af báðum kynjum en risa­stór meiri­hluti félags­manna var þó konur sem voru flestar í ein­hverri verstu stöðu sam­fé­lags­ins. Að starfi félags­ins sé ekki getið er ekki síst baga­legt því það neyð­ar­hús­næði sem félagið kom upp fyrir félags­menn sína var á sinn hátt einn þeirra sprota sem síðar uxu upp sem hið stór­merka Kvenna­at­hvarf.

Þetta veit ég nátt­úr­lega af því Jóhanna Krist­jóns­dóttir móðir mín var for­maður og drif­fjöður félags­ins lengi vel, en spurn­ingin, sem hlýtur að vakna er nátt­úr­lega hvort fleiri jafn mik­il­væg mál og staða ein­stæðra mæðra hafi dottið milli stafs og þilja í bók­inni. Aðeins örstutt virð­ist í sjálfu sér minnst á stöðu ein­stæðra mæðra á bls. 570, nema ég hafi misst af ein­hverju og biðst þá vel­virð­ingar á því.

Örlagasögur

Og ég veitti því til dæmis líka athygli – svo ég haldi nú áfram að skoða mál­efni sem ég þekki til – að ekk­ert virð­ist vera minnst á Bjargs­málið í bók­inni en það og ekki síður við­brögð við því varpa mjög mik­il­vægu ljósi á stöðu kvenna á ofan­verðum átt­unda ára­tugnum. 

Sjálf­sagt munu ýmsir les­endur veita athygli þeirri skipt­ingu í kvenna­hreyf­ingu og femínska kvenna­hreyf­ingu sem höf­und­arnir fjalla svo­lítið um í upp­hafi, en ég ætla nú að láta hana liggja milli hluta hér. Höf­und­arnir fara ekk­ert í felur með að það er hin femínska kvenna­hreyf­ing sem er þeim efst í huga, og kynja­fræðin, en hin „borg­ara­lega“ kvenna­hreyf­ing (ef svo má þá að orði kom­ast) nýtur og fyllstu sann­girni, virð­ist mér.

Og umfram allt eru það fyrir mína parta hinar ótelj­andi örlaga- og bar­áttu­sögur um íslenskar konur síð­ustu öld­ina sem ráða hinu mikla gildi þess­arar bókar.