Sveit­ar­fé­lögin á höf­uð­borg­ar­svæð­inu standa frammi fyrir gríð­ar­legri tekju­skerð­ingu vegna afleið­inga COVID-19 far­ald­urs­ins og á sama tíma hefur þörfin fyrir þá nær­þjón­ustu sem þau veita sjaldan, eða aldrei, verið jafn mikil. Auknar lán­tökur myndu hafa langvar­andi og lam­andi áhrif á skóla- og félags­þjón­ustu og sveit­ar­fé­lögin vilja óend­ur­kræf fjár­fram­lög úr rík­is­sjóði og lánsfé á hag­kvæmum kjörum. Verði ekk­ert að gert gætu þau þurft að nýta sér hluta­bóta­leið­ina.

Samtök sveit­ar­fé­laga á höf­uð­borg­ar­svæð­inu, SSH, sendu frá sér minn­is­blað fyrr í vik­unni þar sem fram koma nið­ur­stöður grein­inga fjár­mála­stjóra sveit­ar­fé­lag­anna á áhrifum far­ald­urs­ins á fjár­hag þeirra og þjón­ustu. Gangi þær eftir verði rekstur sveit­ar­fé­lag­anna ósjálf­bær um langan tíma og verði ekki leystur nema með miklum lán­tökum og nið­ur­skurði í þjón­ustu sveit­ar­fé­lag­anna, nema til komi rík­is­að­stoð. 

Minn­is­blaðið var sent Bjarna Bene­dikts­syni fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra og undir það skrifa bæj­ar­stjórar og borg­ar­stjóri þeirra sveit­ar­fé­laga sem aðild eiga að sam­tök­unum en það eru Reykja­vík­ur­borg, Kópa­vogs­bær, Hafn­ar­fjarð­ar­kaup­staður, Garðabær, Sel­tjarn­ar­nes­kaup­staður, Mos­fells­bær og Kjós­ar­hreppur.

Haraldur Sverr­is­son, bæj­ar­stjóri í Mos­fellsbæHann segir ljóst að sveit­ar­fé­lögin muni verða fyrir miklu tekju­tapi. Margir óvissu­þættir séu og erfitt að átta sig á heild­ar­mynd­inni á þessum tíma­punkti.

Haraldur Sverr­is­son, bæj­ar­stjóri í Mos­fellsbæ, segir ljóst að sveit­ar­fé­lögin muni verða fyrir miklu tekju­tapi. Margir óvissu­þættir séu og erfitt að átta sig á heild­ar­mynd­inni á þessum tíma­punkti. „Við í Mos­fellsbæ eigum til dæmis ekki von á að íbúum muni fjölga jafn mikið í ár og við höfðum gert ráð fyrir og þá verða tekjur af gatna­gerð­ar­gjöldum minni en við höfðum áætlað. Og það er alveg ljóst að sveit­ar­fé­lögin munu verða fyrir tals­verðum kostn­að­ar­auka, haldi þau áfram úti þeirri þjón­ustu sem þau gera nú,“ segir Haraldur.

Í minn­is­blað­inu kemur fram að í fyrstu hafi verið talið að höggið myndi standa í stuttan tíma, eða þrjá til sex  mán­uði. Grein­ing­arnar hafi leitt í ljós að djúp nið­ur­sveifla verði í níu til tólf mán­uði og að áætla megi að útsvars­tekjur og tekjur frá Jöfn­un­ar­sjóði sveit­ar­fé­laga lækki um það sem nemur 130.000 á hvern íbúa á höf­uð­borg­ar­svæð­inu sam­an­lagt í ár og á næsta ári. Þessi upp­hæð nemur því að tekjur þess­ara sveit­ar­fé­laga myndu lækka um 30 millj­arða. Því til við­bótar er tekju­lækkun vegna nið­ur­fell­ingar þjón­ustu­gjalda sveit­ar­fé­laga vegna leik- og grunn­skóla og fjár­magns­kostn­aður og auk­inn þungi afborg­ana vegna tekju­sam­dráttar og kostn­að­ar­auka, auk fjár­mögn­unar aðgerða, eins og frestun fast­eigna­gjalda­tekna. 

Meira á hvern íbúa vegna velferðarþjónustu

Í minn­is­blað­inu er áætlað að hækkun fram­laga til vel­ferð­ar­þjón­ustu, þar með tal­innar félags­legrar þjón­ustu, fjár­hags­að­stoðar og vegna hús­næð­is­bóta, verði að minnsta kosti 8 millj­arðar króna í ár og á næsta ári. Það eru um 35.000 krónur á hvern íbúa á höf­uð­borg­ar­svæð­inu. Þá segir að gangi spár um aukið atvinnu­leysi eftir sé ljóst að kostn­aður vegna þess­ara þátta muni áfram verða hár á kom­andi árum. 

„Áætla má að útsvars­tekjur og tekjur frá Jöfn­un­ar­sjóði sveit­ar­fé­laga lækki um 130.000 á hvern íbúa sam­an­lagt í ár og á næsta ári“

Minni bygg­ing­ar­um­svif hafi áhrif á tekjur af bygg­inga­rétt­ar­gjöldum og gatna­gerð­ar­gjöldum á öllu höf­uð­borg­ar­svæð­inu. Ekki liggur fyrir nákvæm grein­ing á þessum þætti en í Reykja­vík, Mos­fellsbæ og Hafn­ar­firði er gert ráð fyrir því að sam­tals muni þessar tekjur lækka um 15 millj­arða króna, að stærstum hluta í Reykja­vík á fyrr­greindu tíma­bili. 

Mikill tekjusamdráttur Strætó og Sorpu

Sveit­ar­fé­lögin á höf­uð­borg­ar­svæð­inu reka saman byggða­sam­lögin Strætó bs. og Sorpu. Hjá báðum sam­lögum hefur orðið tals­verð tekju­lækkun það sem af er ári, hjá Strætó nemur hún 500 millj­ónum í ár en þar hefur ferðum verið fækkað um 60%. Verulegt tekju­tap er fyr­ir­sjá­an­legt hjá Sorpu vegna minnk­andi umsvifa á höf­uð­borg­ar­svæð­inu. Sveit­ar­fé­lögin bera einnig kostnað við almanna­varnir á svæð­inu og hefur hann auk­ist umtals­vert vegna far­ald­urs­ins.

Haraldur segir að gera megi ráð fyrir því að sveit­ar­fé­lögin muni þurfa að efla félags­þjón­ustu sína tals­vert, en ekki sé hægt að áætla nú hversu mikið eða á hvaða sviðum. Erfitt sé að sjá hvernig sveit­ar­fé­lögin eigi að geta nýtt sér hluta­bóta­leið­ina á sama tíma og aukin þörf sé fyrir þjón­ustu þeirra.

„Það fer örugg­lega illa saman. En byggða­sam­lögin okkar, Sorpa og Strætó, eru reyndar þegar farin að nýta sér þessa leið að ein­hverju leyti. Það hefur dregið það mikið úr þjón­ustu þeirra,“ segir Haraldur. Hann segir að það hafi ekki komið til tals á vett­vangi SSH að fækka starfs­fólki sveit­ar­fé­lag­anna: „Nei, það hefur ekki verið rætt.“

Í minn­is­blað­inu segir að sveit­ar­fé­lögin hafi verið hvött til þess að láta fjár­fest­inga­á­ætl­anir ganga eftir og helst flýta eða auka við fram­kvæmdir. Fram­kvæmda­á­ætl­anir sveit­ar­fé­lag­anna gera ráð fyrir að fjár­festa fyrir um 52 millj­arða króna á höf­uð­borg­ar­svæð­inu í ár og með auknu fjár­magni og flýt­ingum um 55 millj­arða króna. Samtals eru þetta um 110 millj­arða króna fjár­fest­ingar sveit­ar­fé­laga og fyr­ir­tækja þeirra á árunum 2020 og 2021. 

Langvarandi og lamandi áhrif

Haraldur segir lík­lega allan gang á því hvort sveit­ar­fé­lögin geti aukið við eða flýtt fram­kvæmdum. „Í Mos­fellsbæ eru reyndar for­dæma­lausar fram­kvæmdir á þessu ári, fyrir um það bil þrjá millj­arða, og við höfum ein­fald­lega ekki mögu­leika á að fram­kvæma meira. Við höfum aftur á móti flýtt við­halds­fram­kvæmdum, til dæmis sinnt við­haldi á íþrótta­mann­virkjum á meðan þau hafa verið lokuð, en það hefðum við ann­ars gert í sumar.“

Í minn­is­blað­inu segir að verði efna­hags­legum áhrifum af far­aldr­inum velt yfir á fjár­hag sveit­ar­fé­lag­anna með stór­auk­inni lán­töku sé tvennt ljóst: Í fyrsta lagi myndi það hafa „langvar­andi og lam­andi áhrif á skóla- og vel­ferð­ar­þjón­ust­una við íbúa vegna þeirrar hag­ræð­ingar og nið­ur­skurðar sem slíkar skuldir, vaxta­kostn­aður og afborg­anir myndu hafa í för með sér. Í öðru lagi væri sveit­ar­fé­lög­unum ekki fært að taka þátt í því við­námi, hvorki í veittri þjón­ustu, vinnu­mark­aðs­að­gerðum eða verk­legum fram­kvæmdum sem þarf til að sam­fé­lagið kom­ist hratt á nýjan og betri stað, með auknum umsvifum og atvinnu um leið og far­ald­ur­inn leyfir,“ eins og segir í minn­is­blað­inu.