Má gera hvað sem er við sálir Rússlands?

Daría Sal­tykova var grimmd­ar­seggur og morð­ingi í Rúss­landi á 18. öld. Þegar Katrín mikla tók við völdum í land­inu stóð hún frammi fyrir óvæntu vanda­máli af þeim sökum

Refsingar voru harðar í Rússlandi 18. aldar eins og raunar víðar. Þessi mynd, sem gæti verið af Saltytjíku að húðstrýkja eina af þrælastúlkum sínum, er reyndar af aðalskonunni Lópukínu, sem Elísabet keisaraynja lét húðstrýkja opinberlega allsnakta (þótt teiknarinn hafi ekki treyst sér til að sýna það) og síðan skera úr henni tunguna. Katrín mikla má eiga að hún reyndi að draga úr refsihörkunni.
Refs­ingar voru harðar í Rúss­landi 18. aldar eins og raunar víðar. Þessi mynd, sem gæti verið af Sal­tytjíku að húð­strýkja eina af þræla­stúlkum sínum, er reyndar af aðals­kon­unni Lópukínu, sem Elísabet keis­ara­ynja lét húð­strýkja opin­ber­lega allsnakta (þótt teikn­ar­inn hafi ekki treyst sér til að sýna það) og síðan skera úr henni tung­una. Katrín mikla má eiga að hún reyndi að draga úr refsi­hörkunni.

Þar var komið sög­unni um Daríu Sal­tykovu – eða Sal­tytjíku – að hún var orðin ekkja aðeins 25 ára gömul og réði yfir land­ar­eign þar sem púl­uðu fyrir hana 600 sálir, það er að segja þrælar, því slík var ánauð bænda­fólks­ins í Rúss­landi að þar var í raun um ein­skæran þræl­dóm að ræða.

Það var 1755 sem hún missti mann­inn sinn, einn ætt­ar­lauk hinnar vold­ugu og auð­ugu Saltykov-fjöl­skyldu en sjálf var hún raunar líka af valda­miklum land­eig­enda- og emb­ætt­is­aðli við hirð Romanov-keisar­anna. Eig­in­mað­ur­inn Gleb hafði verið höf­uðs­maður í líf­varða­sveitum keis­ar­ans og þau áttu tvo unga syni sem báðir voru skráðir í þær sömu sveitir við fæð­ingu.

Ekki er þó vitað til þess að Saltykov-hjónin hafi komið að ráði nálægt keis­ara­hirð­inni og  eftir að Gleb dó virð­ist Sal­tytjíka hafa haldið sig ein­göngu á land­ar­eign sinni, sem var í grennd við Moskvu, nema þegar hún fór í eins konar píla­gríms­ferðir til ýmissa klaustra hér og hvar í Rúss­landi.

Sleppti fram af sér beislinu

Sal­tytjíka mun nefni­lega hafa verið afar trúuð allt frá unga aldri. Það er hér um bil hið eina sem vitað er með vissu um æskuár hennar og upp­eldi. Sögur eru að vísu til um að hún hafi sætt miklu harð­ræði af hendi for­eldra sinna en það eru senni­lega sögu­sagnir sem spruttu af til­raunum manna til að skýra þann hryll­ing sem ein­kenndi árin eftir að hún varð ekkja og tók fyrst að pína og síðan myrða þræla sína.

Eftir því sem best er vitað voru það líka bara seinni tíma sögu­skýr­ingar er hermt var að Sal­tytjíka hafi myrt eig­in­mann sinn með eitri. Að minnsta kosti er ekk­ert sér­stakt sem bendir til þess, né heldur að Gleb hafi leikið konu sína illa.

En eftir að hann dó sleppti hún þó fram af sér beisl­inu og það sem í ljós kom var ófag­urt. Hún tók nú að ríkja eins og ein­valds­drottn­ing yfir land­ar­eign sinni og tók að sýna þrælum sínum svo ótrú­lega hörku og grimmd að orð fór brátt af.

Bannað að drepa þræla, en ...

Það þurfti þó meira en lítið til. Allir stór­eig­endur máttu í raun fara með þræla sína eins og þeim sýnd­ist og margir þeirra sýndu mikla hörku. Engin lög bönn­uðu eig­endum að refsa sálum sínum fyrir það sem þeir sjálfir kusu að túlka sem mis­gerðir, leti, óhlýðni eða hvað annað. Að vísu var bannað að drepa þræla en þá sjaldan að kvartað var yfir slíku til yfir­vald­anna var málum jafnan drepið á dreif, til dæmis með því að þræl­arnir hefðu ein­fald­lega sýnt hneyksl­an­legan mót­þróa þegar verið var að refsa þeim og þeir sjálfir ættu því sök á dauða sínum.

Sem dæmi um hvers konar með­ferð á þrælum þótti eðli­leg í Rúss­landi má nefna að önnur hefð­ar­frú, sem bar nafnið Sal­tykova, varð kunn fyrir að geyma þræla­stúlku eina, er hún hafði þjálfað til að greiða á sér hárið, í örlitlu búri sem komið var fyrir í snyrti­stofu hennar. Þar mátti stúlkan dúsa árum saman svo hún væri alltaf til taks þegar þessi frú Sal­tykova fékk þá hug­mynd að láta greiða sér.

Og engum þótti ástæða til að gera veður út af þess­ari með­ferð á þræla­stúlkunni.

Sannkristin kona?

Allra fyrstu miss­erin eftir að Daría Sal­tytjíka varð ekkja fór ekki miklum sögum af henni. Hún sinnti búinu og fór í sínar píla­gríms­ferðir, þótt hún ætti reyndar líka fínt hús í Moskvu. Hún var þá orðin feikna­rík því auk arfs­ins eftir Gleb réði hún einnig land­ar­eignum og lausafé bæði móður sinnar og ömmu en þær höfðu þá báðar tekið upp á því að ganga í klaustur og afsöl­uðu sér eigum sínum til Sal­tytjíku.

Segir sig sjálft að þær sögur eru til að Sal­tytjíka hafi með ein­hverjum hætti þvingað móður sína og ömmu til að flýja inn fyrir klaust­ur­múra en um það verður ekki sagt frekar en svo margt annað er að henni lýtur.

Það er til dæmis heldur ekki vitað hvort sönn er sú saga að Sal­tytjíka hafi um skeið átt í ást­ar­sam­bandi við náfrænda Glebs heit­ins, en sá hét Sergei Saltykov og er frægur fyrir að hafa verið fyrsti ást­maður Katrínar miklu keis­ara­ynju. Sergei Saltykov var hæfi­leika­lít­ill dilli­bossi sem fékkst aðal­lega við að „kom­ast yfir konur“ og senni­lega var  hann faðir frum­burðar Katrínar, Páls Romanovs, sem varð Rússa­keis­ari eftir himna­för hennar 1797.

Og sem allir síð­ari „Romanov“ keis­arar voru komnir frá.

Saltytjíka mundar svipuna

Hvað sem því líður, fyrst heyrð­ist kvartað undan því að eitt­hvað veru­lega ósæmi­legt væri á seyði á land­ar­eign Sal­tytjíku árið 1757. Það var strax þaggað niður en næstu árin varð orðrómur um hörku Sal­tytjíku í garð þræla sinna æ hávær­ari. 

Í stuttu máli virð­ist Sal­tytjíka brátt hafa farið að stunda „refs­ingar“ til þess eins að full­nægja ein­hvers konar sad­isma. Lýs­ing­arnar sem til eru eru ægi­legar. Að húð­strýkja þræla fyrir leti, mót­þróa eða hvað annað var alsiða í Rúss­landi og á flestum land­ar­eignum voru sér­stakir menn hafðir til þess arna.

Sal­tytjíka fór hins vegar að stunda húð­strýk­ingar sjálf og gekk alltaf lengra og lengra. Stundum hýddi hún þræla sína, bæði karla og konur, svo ofsa­lega að hún varð örþreytt og varð að hætta mis­þyrm­ing­unum. En þræl­arnir sluppu þó ekki við svo búið því hún fékk þá verk­stjórum sínum vönd­inn eða svip­una og svo var haldð áfram að píska.

Hún átti líka til að rífa með handafli svo til allt hár af kven­fólki, hella yfir þræla sjóð­andi vatni eða á vet­urna að stinga þeim niður í tjarnir sem síðan frusu svo fólk sat þar fast í fimb­ulkulda.

Og svo fram­vegis.

Líkin fara að hrannast upp

Sal­tytjíku var sér­stak­lega upp­sigað við konur, ekki síst ungar konur. Ef hún vissi af því að þræla­stúlka á land­ar­eign hennar var nýgift eða barns­haf­andi, mátti við­kom­andi vara sig, því lík­legra en hitt var að Sal­tytjíka birt­ist brátt með svipu sína og eld­heita klípu­töng á lofti.

En hún sló þó alls ekki hend­inni á móti því að mis­þyrma og drepa unga pilta líka.

Líkin fóru að hrann­ast upp á land­ar­eign hennar og skipt­ust brátt tugum, já, hund­ruðum.

Engin leið er að vita hve lengi hún hefði getað haldið þessu áfram ef ekki fyrir óvænta þróun mála á æðstu stöðum.

Árið 1762 dó Elísabet, keis­ara­ynja Rúss­lands, en hún hafði ríkt í rúm 20 ár. Hún var dóttir Péturs mikla. Við völdum tók syst­ur­sonur Elísa­betar, Pétur 3., en eftir innan við hálft ár á valda­stóli var honum steypt og hann síðan drep­inn. Fyrir valdarán­inu stóð kona hans, hin þýska Katrín, sem nú varð keis­ara­ynja, en hún naut stuðn­ings öfl­ugra hirð­manna er höfðu fyr­ir­litið Pétur 3. af ýmsum ástæðum.

Katrín mikla kemur til skjalanna

Katrín var þýsk í húð og hár og átti í raun­inni ekk­ert til­kall til valda í Rúss­landi, nema son­inn Pál, sem þá var 7 ára og átti að heita af Romanov-ætt­inni, þótt lík­lega hafi hann bara verið sonur Sergei Sal­tykovs, sem fyrr greinir. En Katrín var því í við­kvæmri stöðu fyrstu árin eftir að hún sett­ist í hásætið og virð­ist hafa tekið þann pól í hæð­ina að sýna fram á sem mest frjáls­lyndi og vilja til nútíma­legri stjórn­ar­hátta.

Og það mun hafa verið ástæðan fyrir því að þegar ætt­ingjum nokk­urra þræla, sem Sal­tytjíka hafði myrt, tókst að koma umkvört­unum síðar og bón­ar­bréfum alla leið til hirð­ar­innar í Pét­urs­borg, þá tók Katrín mjög óvæntan pól í hæð­ina.

Og það sem næst gerð­ist er ástæðan fyrir því að sagan um Sal­tytjíku og kvala­losta hennar á sér sess í póli­tískri ævi­sögu Katrínar miklu en ekki bara í glæpa- og grimmd­ar­sögu Rúss­lands á 18. öld.

„Að vísu var bannað að drepa þræla en sjaldan var kvartað yfir slíku til yfir­vald­anna“ 

Kjósa
24
Hvernig finnst þér þessi grein? Skráðu þig inn til að kjósa.

Veistu meira?

Athugasemdir

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.
Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Heimildin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.
Tengdar greinar

Flækjusagan

Mest lesið

5
Innlent

Hætta á að lánin hækki þó íbúða­verð lækki

Már Wolfgang Mixa hag­fræði­pró­fessor segir að stór hluti eigin fjár íbúða­eig­enda gæti þurrkast út á kom­andi mán­uðum. Verð­tryggðar fast­eigna­skuldir hækki í verð­bólgu­tíð sam­hliða því að íbúða­verð gæti lækkað. Hann leggur til að verð­tryggð hús­næð­is­lán fylgi íbúða­verði en ekki vísi­tölu neyslu­verðs. Þá myndu bank­arnir bera hluta áhætt­unnar.

Mest lesið

Mest lesið í vikunni

Mest lesið í mánuðinum

3
Viðtal

Íslenskur læknir varpar nýju ljósi á lífs­hættu­legan með­göngu­sjúk­dóm

Nítján ára gömul lá Silja Rut Ragn­ars­dóttir nær dauða en lífi á skurð­ar­borði Land­spít­al­ans eftir alvar­legt til­felli með­göngu­eitr­unar. Íslenskur vís­inda­maður í Banda­ríkj­unum, Jóhann Elí Guð­jóns­son húð­læknir, leiðir braut­ryðj­andi rann­sóknir sem varpa nýju ljósi á hvers vegna sjúk­dóm­ur­inn kemur fram. Hann telur mögu­legt að þróa lyf við sjúk­dómnum sem bjargað gæti manns­lífum.
6
Viðtal

Ást­leysið er sárt

Nánd er nær­ing, nauð­syn­leg eins og matur. Tæpur helm­ingur fólks elst upp í óör­uggum tengslum sem geta komið niður á tengslum og ást­ar­sam­böndum á full­orð­ins­árum, jafn­vel ógnað heilsu, enda er „tengsla­myndun ein af grunn­for­sendum far­sældar“, að sögn klíníska sál­fræð­ings­ins Guð­brands Árna Ísberg. Í bók sinni, Í augum þínum verð ég til, fjallar hann um getu okkar til að mynda tengsl og ást­ina í öllum sínum myndum.

Mest lesið í mánuðinum

Mest lesið undanfarið ár