Stefnt er að því að þrengja ákvæði almennra hegn­ing­ar­laga um hat­urs­orð­ræðu og rýmka frelsi manna til að róg­bera, smána og ógna hópum á grund­velli þjóð­ernis, lit­ar­háttar, kyn­þáttar, trú­ar­bragða, kyn­hneigðar og kyn­vit­undar.

Þetta felst í stjórn­ar­frum­varpi Sigríðar Á. Andersen sem lagt var fram á Alþingi í gær og byggir á frum­varps­drögum nefndar for­sæt­is­ráð­herra um umbætur á lög­gjöf á sviði tján­ingar-, fjöl­miðla- og upp­lýs­inga­frelsis.

Verði frum­varpið að lögum mun ekki lengur vera refsi­vert að níða og nið­ur­lægja minni­hluta­hópa á Íslandi nema slík tján­ing sé „til þess fallin að hvetja til eða kynda undir hatri, ofbeldi eða mis­munun“. 

Hefði komið í veg fyrir sakfellingu
fólks sem úthúðaði samkynhneigðum

Fram kemur í grein­ar­gerð frum­varps­ins að til­gangur þess sé að bregð­ast við tveimur dómum Hæsta­réttar Íslands frá árinu 2017 þar sem sak­fellt var fyrir brot gegn ákvæð­inu um bann við hat­urs­orð­ræðu vegna umræðu um hinseg­in­fræðslu í Hafn­ar­firði.

Í öðrum dóm­inum, Hrd. 14. des­em­ber 2017 (415/2017), var mann­eskja sak­felld fyrir að við­hafa eft­ir­far­andi ummæli: „Við hlust­endur útvarps Sögu kærum okkur ekki um neinar fjand­ans útskýr­ingar A á þess­ari kyn­villu. Þetta er ógeðs­legt. Að inn­ræta í börn hvernig kyn­vill­ingar eðla sig í rúm­inu. A getur þess vegna setið heima hjá sér heldur en að troða sér inn á útvarp Sögu. Þvílíkt ógeð.“ 

Í hinum dóm­inum, Hrd. 14. des­em­ber 2017 (577/2017), var sak­fellt með sams konar rökum fyrir eft­ir­far­andi ummæli: „Á nú að fara eyði­leggja sak­leysi barn­anna að for­eldrum for­spurðum? Ég myndi flokka þetta undir barnanýð vera troða kyn­villu í sak­laus börn. Bæj­ar­stjórn Hafn­ar­fjarðar vin­sam­leg­ast haldið saur­ugu hugs­unum og löng­unum ykkar frá börn­unum mínum.“ 

Tekið er sér­stak­lega fram í grein­ar­gerð­inni sem fylgir frum­varp­inu að nið­ur­staðan í fyrr­nefndum dómum hefði lík­lega orðið önnur „ef sú breyt­ing á ákvæð­inu sem hér er lögð til hefði verið orðin að veru­leika“. Þannig hefði mátt koma í veg fyrir sak­fell­ingu þeirra sem köll­uðu sam­kyn­hneigða „kyn­vill­inga“ sem „eðl­uðu sig“ og lögðu hinseg­in­fræðslu að jöfnu við barn­a­níð. 

Ákvæðið yrði þrengra en í Noregi og Danmörku

Í dag hljóðar 233. gr. a. almennra hegn­ing­ar­laga svo: Hver sem opin­ber­lega hæð­ist að, róg­ber, smánar eða ógnar manni eða hópi manna með ummælum eða ann­ars konar tján­ingu, svo sem með myndum eða táknum, vegna þjóð­ernis, lit­ar­háttar, kyn­þáttar, trú­ar­bragða, kyn­hneigðar eða kyn­vit­undar, eða breiðir slíkt út, skal sæta sektum eða fang­elsi allt að 2 árum. Með frum­varpi Sigríðar Andersen er lagt til að eft­ir­far­andi orð bæt­ist aftan við ákvæðið: enda sé hátt­semin til þess fallin að hvetja til eða kynda undir hatri, ofbeldi eða mis­munun. 

Til sam­an­burðar er ákvæði dönsku hegn­ing­ar­lag­anna (d. straf­feloven, 266. gr. b) orðað með þeim hætti að hver sá sem opin­ber­lega eða í því skyni að breiða út til fjölda manna setur fram ummæli eða aðra yfir­lýs­ingu þar sem hópi manna er ógnað, þeir smán­aðir eða nið­ur­lægðir vegna kyn­þáttar, lit­ar­háttar, þjóð­ernis eða upp­runa, trúar eða kyn­hneigðar, skuli sæta sektum eða fang­elsi allt að tveimur árum.

Samkvæmt 1. mgr. 185. gr. norsku hegn­ing­ar­lag­anna (n. lov om straff) varðar það sektum eða fang­elsi allt að þremur árum að setja, af ásetn­ingi eða gáleysi, opin­ber­lega fram hat­urs­fulla tján­ingu eða tján­ingu sem hvetur til mis­mun­unar. Sá sem af ásetn­ingi eða gáleysi setur fram slíka tján­ingu í nær­veru ann­ars skal sæta sektum eða fang­elsi allt að einu ári. 

Að því er fram kemur í grein­ar­gerð frum­varps dóms­mála­ráð­herra er núgild­andi ákvæði um hat­urs­orð­ræðu óþarf­lega rúmt. Með breyt­ing­unni yrði ákvæðið hins vegar þrengra en í nágranna­lönd­unum. 

Lögin sett vegna samnings um afnám kynþáttamisréttis

Ákvæði 233. gr. a var upp­haf­lega bætt inn í almenn hegn­ing­ar­lög árið 1973 vegna full­gild­ingar Íslands á samn­ingi Sam­ein­uðu þjóð­anna um afnám alls kyn­þátta­mis­réttis.

Í 4. gr. samn­ings­ins segir að aðild­ar­ríkin skuld­bindi sig til að gera refsi­verða með lögum „alla útbreiðslu á hug­myndum sem eru byggðar á kyn­þátta­yf­ir­burðum eða óvild, hvatn­ingu til kyn­þátta­mis­réttis svo og öll ofbeld­is­verk eða hvatn­ingu til slíkra verka gegn hvaða kyn­þætti sem er eða hópi manna af öðrum lit­ar­hætti eða þjóð­legum upp­runa“.