„Ekkert annað en launaþjófnaður“

Halldór Grönvold, aðstoð­ar­fram­kvæmd­ar­stjóri ASÍ, segir að félags­legu und­ir­boðin hjá hesta­leigum sem Stundin fjall­aði um í nýjasta tölu­blaði séu skóla­bók­ar­dæmi um brota­starf­semi sem sé alltof algeng í ferða­þjón­ustu á Íslandi. 

Drífa Snædal, fram­kvæmda­stjóri Starfs­greina­sam­bands Íslands, er sama sinnis og segir sam­bandið hafa veru­legar áhyggjur af félags­legum und­ir­boðum hjá hesta­leigu­fyr­ir­tækjum. 

Umfangið er gríð­ar­legt, en upp­lýs­ingar sem Stundin afl­aði frá hesta­leigum benda til þess að sum fyr­ir­tækj­anna spari sér tugi millj­óna á hverju ári með því að not­færa sér ódýrt erlent vinnu­afl, sjálf­boða­liða og fólk í ólaun­aðri vinnu, og öðlist þannig gríð­ar­legt sam­keppn­is­for­skot gagn­vart þeim fyr­ir­tækjum sem fylgja lögum og greiða starfs­fólki sam­kvæmt kjara­samn­ingum. 

„Í raun er þetta ekk­ert annað en launa­þjófn­aður,“ segir Halldór Grönvold og bendir á að ólíkt því sem tíðkast víða ann­ars staðar séu kjara­samn­ingar á Íslandi lág­marks­rétt­indi sam­kvæmt lögum. Það að fylgja þeim ekki feli í sér launa­þjófnað.

Birt­ing­ar­mynd­irnar séu einkum þrenns konar. „Í fyrsta lagi eru greidd laun langt undir kjara­samn­ingum, það er ein myndin. Önnur myndin er þegar starfs­menn eru ráðnir sem sjálf­boða­liðar en látnir vinna störf sem kjara­samn­ingar gilda um. Í þriðja lagi er algengt að menn skýli sér á bak við að fólk komi í ein­hvers konar starfs­nám eða starfs­þjálfun. Í grunn­inn er þetta ekk­ert annað en brota­starf­semi, því um þessi störf gilda kjara­samn­ingar og kjara­samn­ingar kveða á um lág­marks­rétt­indi varð­andi laun og önnur starfs­kjör. Allt annað er með öllu ólíð­andi.“

„Í grunn­inn er þetta ekk­ert
annað en brota­starf­semi“

Samkvæmt íslenskum lögum eru sjálf­boða­störf ein­ungis rétt­læt­an­leg þegar um er að ræða vinnu fyrir mann­úðar- eða hjálp­ar­sam­tök, verk­efni sem lúta að nátt­úru­vernd eða störf sem ellegar væru ekki unnin. Um önnur störf gilda ákvæði kjara­samn­inga. Ólaunuð vinna við „efna­hags­lega starf­semi“ – það er fram­leiðslu og sölu á vöru eða þjón­ustu á mark­aði, oft­ast í hagn­að­ar­skyni og í sam­keppni við fyr­ir­tæki í sömu atvinnu­starf­semi – felur hins vegar í sér óásætt­an­leg und­ir­boð. 

Halldór segir mörg dæmi um að fólki sem hefur starfað á launum hjá ferða­þjón­ustu­fyr­ir­tækjum sé rutt út og ungt fólk, ólaunað eða á launum langt undir kjara­samn­ingum, tekið inn í stað­inn. „Þetta kemur líka auð­vitað niður á þeim fyr­ir­tækjum sem starfa heið­ar­lega, þeirra sam­keppn­is­staða verður óásætt­an­leg. Loks er verið að hafa af tekjur af sam­fé­lag­inu, því það fylgir þess­ari brota­starf­semi að ekki eru greiddir skattar og skyldur til að halda uppi sam­neysl­unni.“

Hann bendir á að oft setji strik í reikn­ing­inn að ungt fólk sem kemur til Íslands til að sinna ólaun­aðri vinnu sjái ekki ástæðu til að sækja rétt sinn. Auk þess séu starfs­menn gjarnan ótryggðir og átti sig ekki á því hvaða staða kemur upp ef þeir slasast við vinnu. 

En hvað er til ráða? „Í fyrsta lagi þarf að upp­lýsa fólk um rétt­indi þess, bæði atvinnu­rek­endur og launa­menn, um þær reglur sem gilda hérna svo menn geti ekki skákað í skjóli þess að segj­ast ekki vita betur. Í öðru lagi þarf að reyna að fá ein­stak­ling­ana sem er brotið á til að koma fram fyrir skjöldu og sækja rétt sinn. Í þriðja lagi höfum við, okkar full­trúar, heim­ild til að fara inn á vinnu­staði og fá upp­lýs­ingar um ráðn­ing­ar­samn­inga, launa­seðla og vinnu­skýrslur og kanna hvort verið sé að efna kjara­samn­inga. Rík­is­skatt­stjóri hefur auð­vitað rík­ari heim­ildir til að fara yfir bók­hald fyr­ir­tækj­anna, og það hlýtur að koma til kasta þess emb­ættis þegar menn stunda ein­beitta brota­starf­semi. Embættið áætl­aði fyrir nokkrum árum að ríkið færi á mis við um 80 millj­arða á ári vegna skattaund­an­skota og það er alveg ljóst að veru­legur hluti af þessu á sér stað í ferða­þjón­ust­unni þar sem er mjög mikið um launa­þjófnað.“ 

Drífa Snædal hjá Starfs­greina­sam­band­inu segir að sam­bandið hafi haft sér­stakar áhyggjur af þessum geira.

„Því þarna er oft spilað inn á að það sé eft­ir­sókn­ar­vert að fá að umgang­ast íslenska hest­inn, jafn­vel svo eft­ir­sókn­ar­vert að það þurfi ekki að greiða fólki laun fyrir að vinna við það,“ segir hún í sam­tali við Stundina. 

Hún bendir á að ólaunuð vinna er sjaldan talin fram til skatts. „Svo á auð­vitað að gefa hlunn­indi upp til skatts, svo þarna er lík­lega verið að svíkja sam­eig­in­lega sjóði um háar fjár­hæðir.“ Þá séu trygg­inga­mál starfs­fólk áhyggju­efni. 

Starfs­menn séu ekki skyldu­tryggðir og hesta­leig­urnar geti bakað sér skaða­bóta­skyldu þegar starfs­menn slasast. „Fyr­ir­tækin eru að leika sér að eld­inum, varð­andi laun, gagn­vart skatt­inum og gagn­vart trygg­ingum starfs­fólks. Ef mann­eskja örkuml­ast er fyr­ir­tækið skaða­bóta­skylt gagn­vart öllum skað­anum og tekju­miss­inum og það eru for­dæmi fyrir því að háar fjár­hæðir lendi á fyr­ir­tækj­unum. En fyrst og fremst er þessi starf­semi, ólaun­aða vinnan, svik við fólkið sem þarna starfar og sam­fé­lagið allt.“