Gríð­ar­leg óánægja er á meðal eft­ir­launa­fólks vegna skerð­inga á frí­tekju­marki elli­launa og fyr­ir­komu­lags eft­ir­launa sem duga vart til fram­færslu. Troð­fullt var út úr dyrum á  fundi sem Félag eldri borg­ara hélt í höf­uð­stöðvum sínum í Stang­ar­hyl. Þar kom fram megn óánægja með það að stjórn­völd skertu með einu penna­striki frí­tekju­mark þeirra eldri borg­ara sem þiggja elli­laun. Frá 2007 hafði frí­tekju­markið verið rúmar 100 þús­und krónur á mán­uði en var skorið niður í 25 þús­und krónur. Með þeirri aðferð var afkomu stórs hóps ógnað og fólk fest­ist í fátækra­gildru.

Í ein­földu máli þýðir þetta að sá sem þiggur elli­líf­eyri og þénar auka­lega 125 þús­und krónur sætir skerð­ingu á þeim tekjum sem eru umfram 25 þús­und krónur. Heild­ar­tekjur eru 125 þús­und krónur á mán­uði. Tekjur sem hafa ekki áhrif á elli­líf­eyri, 25 þús­und krónur drag­ast frá. Eftir standa 100 þús­und krónur sem lækka líf­eyr­inn frá Trygg­inga­stofnun um 45 pró­sent, eða 45 þús­und krónur á mán­uði. Þá eru auka­tekj­urnar skatt­lagðar að fullu. Nið­ur­staðan er sú að elli­launa­þeg­inn heldur sára­litlu eftir við það að takast á hendur auka­vinnu og þarf jafn­vel að greiða með sér vegna vinn­unnar. Hann er fastur í fátækt­ar­gildru.

Vilja vinna en það borgar sig ekki

Fund­ar­menn voru gríð­ar­lega ósáttir með þetta og margir tóku til máls og lýstu því að kjör þeirra væru með þessu skert þannig að þeir kæmust ekki af. Þá voru margir á því að ríkið væri að etja fólki út í að verða skattsvik­arar og í raun­inni að neyða fólk til þess. „Ég vil ekki verða skattsvik­ari,“ sagði rúm­lega átt­ræð kona sem enn er á vinnu­mark­aði.

„Ég vil ekki verða skattsvik­ari“

Þá var á það bent að eft­ir­launa­fólk er margt hvert með mikla starfs­getu en situr heima fremur en að borga með sér á vinnu­mark­aði. Á sama tíma væri flutt til lands­ins erlent starfs­fólk, þús­undum saman. Því fylgdi ferða­kostn­aður og hús­næð­is­kostn­aður sem ekki þyrfti að koma til ef hið van­nýtta íslenska vinnu­afl væri notað. Eft­ir­launa­fólkið væri á land­inu og með hús­næði. Það væri því þjóð­hags­lega hag­kvæmt að nýta krafta þess.

Hrópað að ráðherra

Þor­steinn Víglunds­son vel­ferð­ar­ráð­herra taldi að rík­is­stjórnin væri að gera vel við eldra fólk og benti á að ákveðið hefði verið að taka skerð­ingu frí­tekju­marks­ins til baka í áföngum á fimm árum. Reyndar væri vand­inn aðeins bund­inn við lít­inn hluta eft­ir­launa­fólks. Ráð­herr­ann upp­skar hróp fund­ar­manna sem var greini­lega mjög mis­boðið. Fund­ar­stjóri greip á end­anum í taumana og bað fólk um að sýna still­ingu. 

Skert kjörEldri borg­arar glíma við það að rík­ist seilist í eiguur þeirra og skerðir kjör.

Mynd: Heiða Helga­dóttir

Á það er bent að þegar frí­tekju­markið var tekið upp 1. jan­úar 2009 var það 109 þús­und krónur. Þá var launa­vísi­talan 355,7. Í júlí­mán­uði 2017 var launa­vísi­talan komin í 623,9. Það þýðir að frí­tekju­markið ætti að vera 191.187 krónur en er þess í stað 25 þús­und krónur. Það er því búið að skerða kjör þeirra sem lifa á elli­líf­eyri einum sem nemur þeirri upp­hæð. Ráðherra lagði áherslu á að þáver­andi rík­is­stjórn stefndi að því að hækka frí­tekju­markið að nýju í 100 þús­und krónur á næstu árum. Fund­ar­menn gáfu lítið fyrir þá yfir­lýs­ingu.  

Lífeyririnn einskis virði

Við­mæl­endur Stund­ar­innar tala um hreinan þjófnað á eft­ir­launum sem liggur í því að þeir sem hafa safnað upp líf­eyri í gegnum líf­eyr­is­sjóði sæta skerð­ingum á eft­ir­launum almanna­trygg­inga í sam­ræmi við það. Sá sem fær 500 þús­und úr líf­eyr­is­sjóði fær ekki krónu í eft­ir­laun frá rík­inu. Líf­eyr­is­sparn­að­ur­inn er því lát­inn standa undir fram­færsl­unni. Grunn­líf­eyrir sem áður var fyrir alla hefur verið afnum­inn. Sá sem aldrei greiddi í líf­eyr­is­sjóð fær hátt í 300 þús­und krónur. Þetta þýðir í raun að sá fyrr­nefndi er rændur líf­eyri sínum. Með öðrum orðum: Framlag hans í líf­eyr­is­sjóð er sokkið og hann hefði allt eins getað byggt lífs­af­komu sína á öðru en launa­tekjum. Þetta ger­ist vegna þess að stjórn­völd líta á greiðslur úr líf­eyr­is­sjóði sem fyrstu stoð í eft­ir­launa­greiðslum. Í stað þess að elli­líf­eyrir sé jafn­hár hjá öllum og lúti sömu lög­málum hafa greiðslur úr líf­eyr­is­sjóðum verið gerðar að grund­vall­ar­líf­eyri og elli­líf­eyr­inn not­aður sem upp­bót. Sem sagt: Líf­eyr­is­þeg­arnir eru sjálfir látnir sjá sér fyrir elli­líf­eyri og þeir þannig í ákveðnum skiln­ingi sviptir sparn­aði sínum. Á móti kemur það við­horf að elli­líf­eyrir sé örygg­is­net og til að jafna kjör fólks. Vandinn er hins vegar sá að stór hluti þeirra sem hafa alla starfsæv­ina greitt í líf­eyr­is­sjóð fá það sama á end­anum og hinir sem aldrei greiddu krónu. Haukur Arn­þórs­son stjórn­sýslu­fræð­ingur und­ir­strik­aði þetta á stór­fund­inum í Stang­ar­hyl.

Ísland greiðir fjórðung

Haukur sýndi töflu sem und­ir­strik­aði það hvernig íslenska ríkið kemur fram við elstu borg­ar­ana og er í einu af allra lægstu sæt­unum á meðal þjóð­anna. Fram kom í erindi Hauks að Ísland greiðir sem nemur 95 þús­und krónum á mán­uði með hverjum eft­ir­launa­manni. Meðaltal OECD-ríkj­anna er aftur á móti rúm­lega 382 þús­und krónur, eða fjór­falt hærra. Munurinn skýrist að miklu leyti af því að líf­eyr­is­sparn­að­ur­inn er tal­inn íslenska eft­ir­launa­mann­inum til tekna og hann þannig svik­inn um sparn­að­inn til efri áranna. Haukur segir að þarna sé um að ræða jað­ar­skatt sem sé sið­ferði­lega og laga­lega óverj­andi. Haukur bendir jafn­framt á að skerð­ing­arnar þýði að auka­tekjur séu í sumum til­vikum yfir 100 pró­sent. 

Allt verður til skerðinga

Annað sem er gagn­rýnt harð­lega er að elli­líf­eyr­is­þegar mega ekki eiga fjár­muni á banka­bók eða selja eignir eða fá arf án þess að sæta skerð­ingum. Sá sem selur eign sam­hliða því að þiggja elli­líf­eyri frá Trygg­inga­stofnun má reikna með stór­felldri skerð­ingu. Ef ein­stak­lingi í þessum sporum tæm­ist arfur er afkomu hans sömu­leiðis ógnað. Alls staðar er sótt að afkomu þeirra sem þiggja elli­líf­eyri.